Лекция · 3.3–3.5

Деректерді іздеу, сұрыптау және сүзгілеу

База құрдық, толтырдық — енді одан ПАЙДА алатын кез. Кітапханашыдан «2020 жылдан кейін шыққан қазақша фантастика бар ма?» деп сұрасаң, ол 500 кітапты бір-бірлеп ақтармайды — каталогтан ІЗДЕЙДІ, СҰРЫПТАЙДЫ, СҮЗЕДІ. Дәл осы үш операция — кез келген деректер базасының жүрегі: Google іздеуінен Kaspi сүзгілеріне дейін. Бүгін оларды өз кестемізде меңгереміз.

Іздеу

Анықтама
Іздеу — берілген шартқа сәйкес нақты жазбаны (немесе мәнді) табу операциясы.

Кестедегі ең жылдам іздеу — Ctrl+F: сөзді тересің, кесте сол мәні бар ұяшыққа секіреді. «Мадина қай жолда?» деген сұраққа бір секундта жауап.

Іздеудің «ақылды» түрі — іздеу функциялары: VLOOKUP (ВПР) кілт бойынша жазбаның басқа өрісін табады: «ID = 25 оқушының телефонын шығар». Бұл — үлкен базалардағы кәсіби құрал.

🔍

Аналогия: Ctrl+F — кітаптан сөз іздеу, VLOOKUP — кітапхана каталогынан «осы шифрдағы кітап қай сөреде?» деп сұрау. Екеуі де іздеу, бірақ екінші деңгейі жоғары.

Сұрыптау

Анықтама
Сұрыптау — жазбаларды өріс мәні бойынша ретпен орналастыру: өсу (А→Я, 1→9, ескіден жаңаға) немесе кему (Я→А, 9→1) ретімен.

Маңызды: сұрыптау жазбаларды ЖОҒАЛТПАЙДЫ да ӨЗГЕРТПЕЙДІ де — тек орындарын ауыстырады. Дұрыс сұрыптау әрқашан ЖАЗБА ТҰТАСТАЙ жылжуын талап етеді: тек бір бағанды сұрыптасаң — аттар мен бағалар араласып, база бүлінеді!

⚠️

Қауіпті қате: бір бағанды белгілеп алып сұрыптау! Аружанның бағасы Дәулетке «көшіп» кетеді. Әрқашан кестені түгел белгіле немесе «Кесте ретінде пішімдеу» қолдан — сонда жолдар тұтас жылжиды.

Анықтама
Көпдеңгейлі сұрыптау — бірінші өріс тең болғанда екінші өріс бойынша реттеу: «Сынып бойынша, сынып ішінде аты бойынша». Жол: Деректер → Сұрыптау → Деңгей қосу.

Мысал (сынып↑, аты↑)	Сынып	Аты
1	9А	Аружан
2	9А	Мадина
3	9Б	Али
4	9Б	Дәулет

Сүзгілеу

Анықтама
Сүзгілеу (фильтрация) — шартқа сәйкес жазбаларды ғана көрсетіп, қалғанын УАҚЫТША жасыру. Деректер өшірілмейді: сүзгіні алсаң — бәрі орнында.

Қосу: кестені белгіле → Деректер → Сүзгі — тақырып жолында батырмалар пайда болады. Шарттар түрлері:

Шарт түрі	Мысал
Дәл мән	Сынып = «9А»
Салыстыру	Жылы > 2010
Мәтіндік	Аты «А»-мен басталады
Аралық	Бағасы 2000 мен 5000 арасында

Бірнеше бағанға бір мезгілде сүзгі қойсаң, шарттар ЖӘНЕ логикасымен бірігеді: «Сынып = 9А» ЖӘНЕ «Жылы = 2011» — екі шартқа да сай жазбалар ғана көрінеді. Бұл — 7-сыныптағы and операторының кестедегі бейнесі!

☕

Аналогия: сүзгі — електен өткізу: елек ұнның ірісін ұстап қалады, бірақ оны ЖОЙМАЙДЫ. Сүзгіні алып тастасаң — бәрі қайта ортаға оралады. Ал өшіру (Delete) — мүлде басқа, қайтарылмайтын операция.

Шартты функциялар: COUNTIF, SUMIF

Кейде тізім емес, САН керек: «9А-да нешеу?». Сүзгі қоймай-ақ формуламен жауап алуға болады:

Функция	Қызметі	Мысал
COUNTIF	Шартқа сай жазбаларды санау	=COUNTIF(C2:C31; "9А")
SUMIF	Шартқа сай мәндерді қосу	=SUMIF(C2:C31; "9А"; D2:D31)
AVERAGEIF	Шартқа сай орташа мән	=AVERAGEIF(C2:C31; "9А"; D2:D31)

Оқылуы: COUNTIF(қай диапазонда іздейміз; қандай шарт). SUMIF-те үшінші аргумент — нені қосу керегі. Шарттарға салыстыру да жарайды: =COUNTIF(E2:E31; ">2010").

🎯 ҰБТ байланысы

Іздеу/сұрыптау/сүзгілеу — ДБ блогының өзегі, жыл сайын сұралады.

Үш операцияны ажырату: іздеу — табу, сұрыптау — реттеу, сүзгілеу — шартпен көрсету.

Сүзгілеу деректерді ӨШІРМЕЙДІ — уақытша жасырады.

Сұрыптау нәтижесін болжау: өсу/кему, көпдеңгейлі жағдайлар.

COUNTIF/SUMIF синтаксисі мен нәтижесін есептеу.

Сабақ қорытындысы

Іздеу — нақты жазбаны табу: Ctrl+F, VLOOKUP.
Сұрыптау — өсу/кему ретімен орналастыру; жазба ТҰТАСТАЙ жылжуы тиіс; көпдеңгейлі сұрыптау бар.
Сүзгілеу — шартқа сай жазбаларды көрсету; деректер өшірілмейді, уақытша жасырылады.
Бірнеше сүзгі ЖӘНЕ (AND) логикасымен бірігеді.
COUNTIF — шартпен санау, SUMIF — шартпен қосу, AVERAGEIF — шартпен орташа.