Деректер базасы: жазба және өріс
Instagram-да миллиардтаған пост, Kaspi-де миллиондаған тауар, мектепте мыңдаған баға сақталады. Осының бәрі қалай ретсіз шатаспайды? Қалай іздеу секунд ішінде нәтиже береді? Жауап — ДЕРЕКТЕР БАЗАСЫ: деректерді қатаң тәртіппен сақтаудың өнертабысы. Бүгін ДБ әлеміне алғашқы қадам жасаймыз: жазба, өріс, кілт ұғымдарын меңгереміз. Бұл — қазіргі IT-дің ең сұранысты салаларының бірінің іргетасы.
Қағаз дәптердегі контактілер тізімін елестет: аттар ретсіз, өшірілген нөмірлер, «Ол кім еді?» деген жазулар... Ал телефоныңдағы контактілер — әрқашан алфавит бойынша, іздеу лезде. Айырмашылық деректердің ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫНДА.
Деректер базасы (ДБ) — белгілі бір ережелерге сай ұйымдастырылған, өзара байланысты деректердің реттелген жиынтығы.
ДБ мысалдары: мектептің электрондық журналы (Күнделік), кітапхана каталогы, емхананың науқас тіркеу жүйесі, банк шоттары, интернет-дүкен тауарлары. Ең кең таралған түрі — кестелік (реляциялық) ДБ: деректер жолдар мен бағандардан тұратын кестелерде сақталады.
Кестелік ДБ-ның екі негізгі ұғымы — ҰБТ мен БЖБ-ның сүйікті сұрағы:
Жазба (запись) — кестенің бір ЖОЛЫ: БІР нысан туралы толық мәлімет.
Өріс (поле) — кестенің бір БАҒАНЫ: БАРЛЫҚ нысанның бір қасиеті. Әр өрістің бірегей атауы болады.
| ID | Аты-жөні | Сынып | Туған жылы |
|---|---|---|---|
| 1 | Аружан С. | 9А | 2011 |
| 2 | Дәулет Қ. | 9Б | 2010 |
| 3 | Мадина Т. | 9А | 2011 |
Бұл кестеде: 3 жазба (3 оқушы) және 4 өріс (ID, Аты-жөні, Сынып, Туған жылы). «Дәулет Қ. туралы бәрі» — жазба; «барлық оқушының сыныбы» — өріс.
Әр өріске деректер ТИПІ тағайындалады — Python айнымалылары мен Excel ұяшықтарындағыдай:
| Тип | Нені сақтайды | Мысал |
|---|---|---|
| Мәтіндік | Жолдар (символдар тізбегі) | «Аружан», «9А» |
| Сандық | Есептеуге жарамды сандар | 2011, 85,5 |
| Күн/уақыт | Күнтізбелік мәндер | 01.09.2026 |
| Логикалық | Иә/Жоқ (True/False) | Үздік пе: Иә |
Тип не үшін керек? Дұрыс тип — дұрыс өңдеу: сандық өрісті қосуға/орташасын табуға болады, күн өрісін хронологиялық сұрыптауға болады. Телефон нөмірін МӘТІНДІК қылу керек екені қызық: ол сан емес — оны қоспайсың, әрі «+7 707...» деп басталады.
Кілттік өріс (кілт) — әр жазбаны БІРЕГЕЙ анықтайтын өріс: оның мәні кестеде ешқашан қайталанбайды.
Неге керек? Мектепте екі «Айдана Серікова» оқуы мүмкін — атымен ажырата алмайсың. Ал ID немесе ЖСН — әрқашан бірегей. Кілт арқылы ДБ нақты жазбаны қатесіз табады, өзгертеді, өшіреді.
| Өріс | Кілт бола ала ма? | Себебі |
|---|---|---|
| Аты-жөні | ❌ | Аттас адамдар болады |
| Туған күні | ❌ | Бір күнде туғандар көп |
| ЖСН | ✅ | Мемлекет кепілдік берген бірегейлік |
| Оқушы ID | ✅ | Жүйе автоматты бірегей нөмір береді |
ДББЖ (деректер базасын басқару жүйесі) — ДБ құруға, толтыруға, өңдеуге және деректерден сұраныс арқылы мәлімет алуға арналған программа.
Мысалдар: MS Access, LibreOffice Base (оқуға ыңғайлы), MySQL, PostgreSQL (нағыз веб-жүйелер), SQLite (телефон қосымшалары). Қарапайым кестелік ДБ-ны электрондық кестеде (Excel, Google Sheets) де жүргізуге болады — келесі сабақта дәл соны жасаймыз!
- ДБ — реттелген, өзара байланысты деректер жиынтығы.
- Жазба — жол (бір нысан туралы бәрі); өріс — баған (бәрінің бір қасиеті).
- Өріс типтері: мәтіндік, сандық, күн/уақыт, логикалық; телефон нөмірі — мәтіндік!
- Кілттік өріс — бірегей мән: ID, ЖСН.
- ДББЖ — ДБ-мен жұмыс программасы (Access, MySQL); ДБ ≠ ДББЖ.