Лекция · 2.2

Программалық қамтамасыз етуді таңдау

Жаңа компьютер алдың делік. Қосасың — экранда не бар? Ештеңе дерлік: операциялық жүйе ғана. Реферат жазатын редактор қайда? Фото өңдейтін программа ше? Ойын ше? Бәрін ӨЗІҢ таңдап орнатуың керек. Ал таңдау оңай емес: ақылы ма, тегін бе? Ресми ме, «жарылған» ба? Компьютерің тарта ма? Бұл сабақта программалық қамтамасыз етудің түрлерін, лицензияларды және дұрыс таңдау критерийлерін меңгереміз.

Программалық қамтамасыз етудің түрлері

Анықтама
Программалық қамтамасыз ету (ПҚ) — компьютерде орындалатын программалардың толық жиынтығы.

ПҚ үш үлкен топқа бөлінеді:

Түрі	Мақсаты	Мысалдар
Жүйелік	Компьютердің өзін басқару	Windows, macOS, Linux, драйверлер, антивирус, утилиталар
Қолданбалы	Пайдаланушының нақты міндеттері	Word, браузер, Photoshop, ойындар
Аспаптық	Жаңа программалар жасау	Python, VS Code, компиляторлар

🏗️

Аналогия: жүйелік ПҚ — үйдің іргетасы мен коммуникациялары (көрінбейді, бірақ бәрі соған сүйенеді), қолданбалы ПҚ — жиһаз бен техника (тікелей пайдаланасың), аспаптық ПҚ — құрылыс аспаптары (жаңасын жасауға).

Анықтама
Операциялық жүйе (ОЖ) — компьютер ресурстарын басқаратын және пайдаланушы мен аппаратура арасын байланыстыратын басты жүйелік программа. Драйвер — ОЖ-ға нақты құрылғымен (принтер, бейнекарта) «сөйлесуді» үйрететін программа.

⚠️

Оқулықтар арасындағы айырмашылық: үш баспа ПҚ-ны үш түрлі өлшем бойынша жіктейді — қайшылық емес, әрқайсысы өз аспектісін қарастырады.

Дереккөз	Жіктеу өлшемі	Түрлері
Алматыкітап	Мазмұны бойынша	Жүйелік, қолданбалы, аспаптық ПЖ
Атамұра	Орнату деңгейі бойынша	Базалық (кірістірілген), жүйелік және қызметтік (пакетте орнатылған), қолданбалы (пайдаланушы өзі орнатады)
Арман-ПВ	Құқықтық мәртебе бойынша	Жүйелік (жалпы пайдалану), қолданбалы (арнайы), инструменталдық/аспаптық (мыс. Borland Delphi, MS Visual C++)

Тек Атамұрада
BIOS (Basic Input/Output System) — аналық тақшаға орнатылған барлық компоненттерді басқаруға, олардың жұмысын тексеру мен баптауға арналған программа; аппараттық және программалық жасақтама аралығындағы компонент. Ең маңызды қызметі — операциялық жүйенің бастапқы жүктеуін кезекті жүктегішке беру.

Тек Атамұрада
POST (power-on self-test) — компьютерді іске қосқаннан кейін аналық тақшада орнатылған жабдықтардың жұмысын тестілеу. CMOS — батареямен қоректенетін энергияға тәуелді жад: жүйе компоненттері туралы соңғы ақпаратты, ағымдағы күн-уақытты, BIOS құпия сөзін сақтайды. Батарея зақымдалса, CMOS деректері бастапқы қалпына оралады.

Лицензия түрлері

Анықтама
Лицензия — программаны пайдалану шарттарын анықтайтын заңды келісім: кімге, қалай және қандай ақыға қолдануға болатыны.

Түрі	Шарты	Мысал
Коммерциялық	Ақылы, бастапқы коды жабық	Windows, MS Office, Photoshop
Еркін / ашық код (Open Source)	Тегін; кодын көруге, өзгертуге, таратуға болады	Linux, LibreOffice, GIMP, Python
Freeware	Тегін, бірақ коды жабық	Chrome, Telegram, Zoom (базалық)
Shareware	Сынақ мерзімі/шектеулі нұсқа тегін, толығы ақылы	WinRAR, демо-ойындар
Жазылым (Subscription)	Ай/жыл сайын төлем	Microsoft 365, Adobe CC

⚠️

Оқулықтар арасындағы айырмашылық: Алматыкітап лицензияны 4 түрге (еркін қолданыстағы, тегін, шектеулі-тегін, коммерциялық), ал Арман-ПВ 3 түрге (лицензияланған, шартты тегін, еркін таратылатын) бөледі — сандары әртүрлі болғанымен мағынасы жақын.

⚠️

Қарақшылық (пиратство): «жарылған» программа орнату — авторлық құқықты бұзу, заң бойынша жауапкершілік бар. Оған қоса «крякта» жиі вирус, майнер немесе троян жасырылады. Әрқашан заңды жол бар: тегін балама немесе білім алушыға арналған жеңілдік.

Танымал коммерциялық программалардың еркін баламалары: MS Office → LibreOffice; Photoshop → GIMP; CorelDRAW → Inkscape; Windows → Linux. Мектеп, университет және мемлекеттік мекемелер ашық ПҚ-ны жиі таңдайды — тегін әрі тәуелсіз.

Жүйелік талаптар

Анықтама
Жүйелік талаптар — программаның жұмысына қажетті аппараттық-программалық шарттар: ОЖ нұсқасы, процессор, RAM көлемі, бос диск орны, бейнекарта.

Талаптар екі деңгейде жазылады: минималды (программа әйтеуір іске қосылады) және ұсынылатын (ыңғайлы, жылдам жұмыс). Ереже: компьютерің ҰСЫНЫЛАТЫН талапқа жақын болғаны дұрыс; минималды талаптың бірі де орындалмаса — программа не іске қосылмайды, не азаппен жүреді.

🚌

Аналогия: минималды талап — «автобусқа сыйып кетесің», ұсынылатын талап — «отыратын орын бар». Жетуге болады екеуімен де, бірақ комфорт мүлдем басқа.

Программа компьютерге сәйкес келмесе, программаны сәйкестендірудің үш кезеңі бар (Алматыкітап):

Кезең	Мазмұны
1. Техникалық сипаттамалар	Компьютердің ресурстарын білу: Windows-та Пуск → Выполнить → `DXDIAG` командасы арқылы ОЖ, процессор, жад, бейнекарта сипаттамасын көруге болады.
2. Жүйелік талаптар	Орнатылған программаларды қайта қарау (Панель управления → Программы и компоненты); компьютердің мүмкіндігіне сәйкес келмейтін программаны өшіру.
3. Ауыстыру	Сәйкес келмейтін программаны сол функцияны орындайтын, жүйелік талабы төмен баламамен ауыстыру (мыс. Adobe Photoshop орнына жеңіл әрі тегін GIMP).

Таңдау критерийлері

Программаны таңдағанда өзіңе бес сұрақ қой:

Критерий	Сұрақ
1. Міндетке сәйкестік	Маған қажет функциялар бар ма? Артық «комбайн» алып жатқан жоқпын ба?
2. Жүйелік талаптар	Компьютерім тарта ма?
3. Лицензия мен баға	Тегін/ашық баламасы бар ма? Оқушыға жеңілдік ше?
4. Қауіпсіздік	РЕСМИ сайттан жүктеп жатырмын ба?
5. Үйлесімділік пен қолдау	Файл пішімдері үйлесімді ме? Жаңартулар шыға ма?

⚠️

Қауіпсіздік ережесі: программаны тек РЕСМИ сайттан немесе ресми дүкеннен (Microsoft Store, App Store) жүкте. «Тегін жүктеу» деген үшінші тарап сайттары — вирустардың басты көзі.

Тек Арман-ПВ-да
Программалық жасақтаманың сапа критерийлері: функционалдық (қажетті функцияларды қанағаттандыру), сенімділік (функцияларды қалтқысыз орындау), тиімділік (қызмет деңгейі мен ресурс арақатынасы), эргономикалық (қолдануға жұмсалатын күшті азайту), мобильділік (бір платформадан екіншісіне ауысу мүмкіндігі).

Тек Арман-ПВ-да
Виртуалды машина — компьютердің құрамдас бөліктерінің жұмысын пайдаланып, кез келген операциялық жүйені орнатып, іске қосуға болатын виртуалды орта құратын программа. Бір компьютерде бірнеше виртуалды машина жасап, әрқайсысына түрлі ОЖ орнатып, бір уақытта іске қосуға болады. Серверлік ПЖ — тапсырыс берушінің сұрауы бойынша сервистік функцияларды орындайтын есептеу жүйесінің компоненті.

🖥️

ОЖ таңдау (Атамұра): екі нәрсеге қара — мақсаты (сервер үшін серверлік ОЖ, әдеттегі пайдаланушыға бірыңғай пайдаланушы ОЖ) және компьютер конфигурациясы (конфигурация төмен болса — жеңіл ОЖ, мыс. графикалық интерфейссіз Linux; қуатты болса — кез келген ОЖ).

🎯 ҰБТ байланысы

ПҚ жіктелуі — ҰБТ-да жыл сайын кездесетін сұрақ.

Үш топты ажырату: жүйелік (ОЖ, драйвер, утилита), қолданбалы (редактор, браузер), аспаптық (программалау орталары).

Жиі қате: антивирусты қолданбалыға жатқызу — ол ЖҮЙЕЛІК ПҚ (утилита).

ОЖ мен драйвердің қызметтерін білу; лицензия түрлерін ажырату.

Сабақ қорытындысы

ПҚ үш топқа бөлінеді: жүйелік (ОЖ, драйверлер), қолданбалы (редакторлар, браузерлер), аспаптық (программалау).
Лицензиялар: коммерциялық, еркін/ашық код, freeware, shareware, жазылым.
«Жарылған» ПҚ — заңсыз әрі қауіпті; әрқашан тегін заңды балама бар (LibreOffice, GIMP, Linux).
Орнатпас бұрын жүйелік талаптарды тексер (минималды vs ұсынылатын).
Тек ресми дереккөзден жүкте.