Желілік этикет
Асханада кезексіз өтіп, айқайлап, біреудің тағамын түртіп кетсең — не болатынын білесің. Ал желіде ше? Экран ар жағында отырған адамға дөрекілік «жай ғана мәтін» сияқты көрінеді. Бірақ интернет те — қоғам: онда да сыпайылық ережелері бар, оны ЖЕЛІЛІК ЭТИКЕТ немесе НЕТИКЕТ деп атайды. Бұл сабақта поштадан бастап видеоконференцияға дейінгі мінез-құлық ережелерін, флейм мен троллингтен қорғануды және кибербуллингке қалай қарсы тұруды үйренеміз.
Желілік этикет (нетикет) — интернет-желіде қарым-қатынас жасау кезінде сақталатын мінез-құлық ережелерінің жиынтығы. Ағылшынша net (желі) + etiquette (этикет).
Нетикеттің АЛТЫН ЕРЕЖЕСІ: нақты өмірде бетіне айтпайтыныңды желіде де жазба. Экран ар жағында да сезімі бар тірі адам отыр — «жай интернет қой» деген сылтау жоқ.
Негізгі жалпы ережелер: адамды сыйла; уақытын үнемде (қысқа да нұсқа жаз); сауатты жаз; білмегеніңді мойында; дауласқанда жеке басқа тиіспе; басқаның құпиясын жария етпе.
Желілік қарым-қатынас түрлері әртүрлі: мессенджерлер, чаттар, форумдар, электрондық пошта, телеконференциялар. Олардың бәріне ортақ 10 негізгі нетикет ережесі бар:
| № | Желілік этикет ережесі |
|---|---|
| 1 | Желінің арғы жағында да нақты адам отырғанын ұмытпа. |
| 2 | Желіде нақты өмірдегідей мінез-құлық ережелерін ұстан. |
| 3 | Киберкеңістіктің (виртуалды әлемнің) өз ерекшелігі барын есте ұста. |
| 4 | Басқалардың уақыты мен мүмкіндігін құрметте. |
| 5 | Желіде абыройыңды/бетбейнеңді сақта. |
| 6 | Мүмкіндігің болса, басқаларға көмектес. |
| 7 | Ешкіммен ұрыспа, дау-жанжалға араласпа, дөрекілік көрсетпе. |
| 8 | Адамның жеке өміріне, жекехаттар мен жазбалар құқығына қол сұқпа. |
| 9 | Желі қызметін теріс пиғылда пайдаланба. |
| 10 | Желідегілерді құрметте, олардың қатесін кешіре біл. |
Web-форум — бір немесе бірнеше тақырып бойынша пайдаланушылар арасында байланыс орнату ортасы (гипермәтін, графика, дыбыс, бейне түрінде болады). Чат — көптеген пайдаланушыға бір уақытта бір-бірімен байланысып, мәтіндік хабар алмасуға мүмкіндік беретін қызмет.
| Смайл | Бет әлпет өзгерісі |
|---|---|
:-) немесе :) | Күлімсіреу |
:-( немесе :( | Көңілсіз адам |
;-) | Көз қысу |
:-0 немесе :-o | Таңдану |
Электрондық пошта — ресми қарым-қатынас құралы (мұғалім, ұйым, жұмыс). Оның өз ережелері бар:
| Ереже | Неге маңызды |
|---|---|
| Тақырып жолын толтыр | Алушы хаттың не туралы екенін ашпай-ақ біледі |
| Сәлемдесу + қолтаңба | «Сәлеметсіз бе, ...» деп баста, аты-жөніңмен аяқта |
| CAPS LOCK жазба | БАС ӘРІППЕН ЖАЗУ — желіде АЙҚАЙЛАУ болып саналады |
| Уақытылы жауап бер | 24 сағат ішінде жауап — жақсы тон |
| Қате тексер | Сауатсыз хат — құрметтемеудің белгісі |
Чаттар мен мессенджерлерде: түнгі уақытта хабар жазба; бір ойды он бөлек хабарға бөлшектеме («сәлем» / «қалайсың» / «бос па едің»...); дауыстық хабарды алушының келісімімен ғана жібер; топтық чатта тақырыптан ауытқыма.
Желідегі жағымсыз құбылыстарды атымен танып, оларға дұрыс әрекет ету керек:
Флейм — тақырыптан ауытқыған, мағынасыз эмоциялық дау-дамай («сөз соғысы»); ол қатысушылар әңгіменің неден басталғанын ұмытып, қатты ұрыса бастағанда шыңына жетеді, әдетте модераторлар арқылы жазаланады. Флуд — мағынасы жоқ хабарлар ағыны, парақтардың жүктелуін баяулатады. Троллинг — адамдарды әдейі ашуландырып, жанжал тудыру. Спам — алушының келісімінсіз жаппай таратылатын жарнамалық хабарлар.
| Құбылыс | Мақсаты | Дұрыс әрекет |
|---|---|---|
| Флейм | Дауда «жеңу» | Дауға қосылма, тақырыпқа орал |
| Флуд | Назар аудару, мағынасыз мәтін тарату | Жазба, елеме |
| Троллинг | Ашуландыру, реакция алу | Елеме («тролльді тамақтандырма»), бұғатта |
| Спам | Жарнама, алаяқтық | Ашпа, сілтемесін баспа, «Спам» деп белгіле |
Кибербуллинг — интернет-технологиялар арқылы адамды жүйелі түрде қорқыту, қудалау, масқаралау: келеке хабарлар, фотоны өңдеп тарату, топтан аластау, жалған парақша ашу.
Кибербуллингтің қарапайым келекеден айырмашылығы — ЖҮЙЕЛІЛІГІ (қайта-қайта қайталанады) және АУҚЫМЫ (желіде жүздеген адам көреді, жазба өшірілмей сақталады).
Кибербуллингке тап болсаң — төрт қадам:
| Қадам | Не үшін |
|---|---|
| 1. Жауап қайтарма | Агрессорға дәл сенің реакцияң керек |
| 2. Скриншот жаса | Хабарлар өшірілуі мүмкін — дәлел сақта |
| 3. Бұғатта және шағымдан | Платформалардың «Report» функциясы агрессор аккаунтын жабады |
| 4. Үлкендерге айт | Ата-ана, мұғалім, психолог; Қазақстанда 111 сенім телефоны жұмыс істейді |
| Санат | Ережелер |
|---|---|
| Электрондық пошта | Хат тақырыбын міндетті түрде көрсету; хаттың басында сәлемдесу, соңында қоштасу; қысқа (4–5 жолдан аспайтын) қолтаңба; мәтін қысқаша, ұқыпты, сауатты |
| Телеконференция | Жіберілген хабарлар жарияланым болып саналады және авторлық құқыққа ие болады; жеке сұрақтар (жасы, жынысы, хоббиі) қоюға болмайды |
| Қоғамдастық | «сіз»/«сен» жіктеу қолданылады; барлық сөзді бас әріппен теруге болмайды; тыныс белгілерін қатар-қатар қоюға болмайды; тек көңіл аудартуға арналған хабарлама назарға алынбайды |
| Авторлық құқық | Басқа тұлғаның ақпаратын пайдаланғанда дереккөзді көрсету; авторлық құқықпен қорғалған материалды орналастыру алдында жариялау құқығын тексеру |
| Санат | Мазмұны |
|---|---|
| Психологиялық, эмоционалдық | «сен»/«сіз» деп айту, смайликтерді қолдану шегі, жаңадан келгендерге қолдау көрсету немесе олардың келеңсіз сұрағын елемеу |
| Әкімшілік | Атау (тақырып) ережелері, дәйексөз қолдану ережелері, жарнама мен флеймді қолдану мүмкіндігі, қоғамдастық тақырыбын ұстану |
| Техникалық, жобалық | Жол қашықтығы, хабарлама/қолтаңба көлеміне шектеу, кеңейтілген пішімдеуге (қалың, көлбеу қаріп, түс, фон, жиек) рұқсат |
Арман-ПВ қосымша «компьютерлік этика» қағидаларын атайды: жеке өмір құпиясы (privacy), қолжетімдік (accessibility), дәлдік (accuracy), жекеменшік (property).
Интернеттен ақпарат көшіріп пайдалану кезінде авторлық құқықты сақтау қажет. Желі пайдаланушыларының басым бөлігі желідегі ақпараттың иесі бар екенін және оны пайдалану үшін рұқсат алу қажеттігін ескермейді.
Тек Атамұра оқулығында кездесетін, Интернетте жиі қолданылатын ағылшын тіліндегі қысқартулар:
| Қысқарту | Толық түрі | Мағынасы |
|---|---|---|
IMHO | In My Humble Opinion | Менің пікірімше |
LOL | Laugh Out Loud | Дауыстап күлемін |
BTW | By The Way | Айтпақшы |
AFAIK | As Far As I Know | Менің білуімше |
NFC | No Further Comments | Мен бәрін де айттым |
WBR | With Best Regards | Ізгі тілекпен |
ASAP | As Soon As Possible | Мүмкіндігінше тезірек |
AKA | Also Known As | Сондай-ақ |
Фишинг — қылмыстық іс-әрекетте пайдалану мақсатында адамдарды алдап, олардың жеке ақпаратын алу тәсілі. Фишингтік электрондық хаттарға тән белгі: онда жеке ақпарат сұралады.
Цифрлық із — адамның интернеттегі әрекеттерінен қалатын деректер жиынтығы: посттар, пікірлер, лайктар, фотолар, іздеу тарихы.
Желіге шыққан ақпарат толық өшірілмейді: скриншот, көшірме, мұрағат сақталып қалады. Бүгінгі «күлкілі» пост 5 жылдан кейін университетке түскенде немесе жұмысқа тұрғанда алдыңнан шығуы мүмкін — қабылдау комиссиялары мен жұмыс берушілер кандидаттардың әлеуметтік желілерін қарайды.
- Нетикет — желідегі мінез-құлық ережелері; алтын ереже: өмірде айтпайтыныңды желіде жазба; 10 негізгі ереже бар (әр оқулықта әртүрлі сөзбен, бір мағынада).
- Пошта: тақырып жолы, сәлемдесу, қолтаңба; CAPS LOCK — айқайлау.
- Флейм — мағынасыз дау; флуд — мағынасыз хабар ағыны; троллинг — әдейі ашуландыру («тролльді тамақтандырма»); спам — қажетсіз жарнама.
- Кибербуллинг кезінде: жауап қайтарма → скриншот → бұғаттау/шағым → үлкендерге айту (111).
- Авторлық құқықты бұзу заңмен қорғалады; фишинг — жеке ақпаратты алдап алу тәсілі.
- Цифрлық із өшпейді — жарияламас бұрын ойлан.