Интернетте де қоғам бар — және онда да сыпайылық ережелері жұмыс істейді. Желідегі әрбір хабарың, пікірің, фотоң — сенің цифрлық бейнеңнің бөлігі.
Анықтама
Желілік этикет (нетикет) — интернет-желіде қарым-қатынас жасау кезінде сақталатын мінез-құлық ережелерінің жиынтығы. «Net» (желі) + «etiquette» (этикет) сөздерінен құралған.
Анықтама
Цифрлық із — адамның интернеттегі әрекеттерінен қалатын деректер жиынтығы: посттар, пікірлер, лайктар, іздеу тарихы. Желіге шыққан ақпаратты толық өшіру іс жүзінде мүмкін емес.
Нетикеттің алтын ережесі: нақты өмірде айтпайтыныңды желіде де жазба. Экранның ар жағында да тірі адам отыр.
| Орта | Негізгі ережелер |
|---|
| Электрондық пошта | Тақырып жолын толтыр; сәлемдесу мен қолтаңба жаз; CAPS LOCK-пен айқайлама; кірген хатқа 24 сағат ішінде жауап беру — жақсы тон |
| Чаттар мен мессенджерлер | Түнде хабар жазба; бір ойды 10 бөлек хабарға бөлме; дауыстық хабарды тек келісіммен жібер |
| Форумдар, пікірлер | Тақырыптан ауытқыма (офтоп жасама); жазбас бұрын іздеп көр — сұрағың сұралған болуы мүмкін; дереккөзін көрсет |
| Видеоконференция | Уақытында қосыл; сөйлемегенде микрофонды өшір; камераға лайық киін |
Анықтама
Флейм — желідегі мағынасыз, эмоциялық дау-дамай. Троллинг — әдейі ашуландыру, келеке ету арқылы жанжал тудыру. Кибербуллинг — желі арқылы қорқыту, қудалау, масқаралау.
Анықтама
Спам — алушының келісімінсіз жаппай таратылатын жарнамалық немесе қажетсіз хабарлар.
Кибербуллингке тап болсаң: жауап қайтарма (агрессорға дәл сол керек), скриншот жаса (дәлел), бұғатта, үлкендерге (ата-ана, мұғалім) хабарла. Қазақстанда кибербуллинг туралы 111 сенім телефоны және ресми шағым тетіктері жұмыс істейді.
Деңгей: Оңай Хат мәдениеті
Берілді: Оқушы мұғалімге хат жазды: тақырып жолы бос, мәтіні: «СӘЛЕМ! БАҒАМДЫ НЕГЕ ТӨМЕНДЕТТІҢІЗ???»
Табу керек: Қандай нетикет ережелері бұзылған?
Шешуі:
1) Тақырып жолы бос; 2) CAPS LOCK — желіде айқайлау болып саналады; 3) Ресми адресатқа бейресми, дөрекі үн; 4) Қолтаңба жоқ.
Жауабы: 4 ереже бұзылған. Дұрысы: тақырып «Алгебра бағасы туралы сұрақ», сыпайы мәтін, аты-жөні көрсетілген қолтаңба.
Деңгей: Орта Кибербуллинг жағдаяты
Берілді: Сынып чатында бір оқушыны үнемі келекелеп, фотосын өңдеп тарата бастады.
Табу керек: Дұрыс әрекеттер тізбегі қандай?
Шешуі:
Бұл — кибербуллинг. Қатысушыға айналма (күлкіге қосылма), дәлел ретінде скриншот жаса, жәбірленушіні қолда, сынып жетекшісіне немесе ата-анаға хабарла.
Жауабы: Қосылмау → скриншот → қолдау → үлкендерге хабарлау. Үндемей қалу — буллингті қолдау деген сөз.