Ақпараттың қасиеттері
Телефоныңа хабар келді: «Ертең сабақ болмайды!» Қуанасың ба, әлде күмәнданасың ба? Кім жіберді? Қашан жазылған? Ресми ме? Осы сұрақтардың бәрі — ақпараттың ҚАСИЕТТЕРІН тексеру. XXI ғасырда ақпарат тапшы емес — керісінше, тым көп. Сондықтан ең маңызды дағды — мәліметтің сапасын бағалай білу. Бұл сабақта ақпараттың төрт басты қасиетін (өзектілік, дәлдік, сенімділік, құндылық) үйреніп, жалған жаңалықты анықтауды жаттығамыз.
7–8-сыныптарда ақпаратты ӨЛШЕУДІ үйрендік: бит, байт, килобайт... Бірақ көлемі бірдей екі хабардың пайдасы мүлдем әртүрлі болуы мүмкін. 100 Кбайт ғылыми мақала мен 100 Кбайт өсек — көлемі тең, ал сапасы ше?
Ақпарат — қоршаған орта нысандары мен құбылыстары туралы мәліметтер. Ақпараттың қасиеттері — ақпараттың сапасын, яғни адамның қажеттілігіне жарамдылығын анықтайтын белгілер.
Адам ақпаратты сезім мүшелері арқылы қабылдайды: көру, есту, иіс сезу, дәм сезу, сипап сезу. Ғалымдардың деректері бойынша адам ақпараттың 81%-ын көру, 10%-ын есту, 4%-ын иіскеу, 3%-ын дәм сезу және 2%-ын басқа сезімдер арқылы алады. Сондықтан адамдардың бірі жаңа материалды оқып, екіншісі тыңдап, үшіншісі өз қолымен жасап көріп жақсы түсінеді.
Оқу бағдарламасы бойынша (мақсат 9.2.1.1) мына төрт қасиетті ажырата білу міндетті:
Өзектілік — ақпараттың дәл ҚАЗІРГІ уақыт үшін маңыздылығы. Ақпарат ескірсе, өзектілігін жоғалтады.
Мысал: «Ертең қар жауады» деген болжам бүгін өзекті, ал бір аптадан кейін ол — жай тарихи дерек. Автобус кестесі, валюта бағамы, жаңалықтар — бәрі уақытқа тәуелді.
Дәлдік — ақпараттың нысанның, процестің немесе құбылыстың НАҚТЫ күйіне жақындық дәрежесі.
«Алматыда шамамен миллионнан астам адам тұрады» — дөрекі мәлімет. «2024 жылғы санақ бойынша Алматыда 2,2 млн адам тұрады» — дәл мәлімет. Ғылымда, медицинада, қаржыда дәлдіктің маңызы аса зор.
Сенімділік — ақпараттың істің ШЫНАЙЫ жағдайын бұрмалаусыз көрсетуі.
Сенімділіктің басты өлшемі — ДЕРЕККӨЗ. Ресми сайт, ғылыми журнал, куәландырылған құжат — сенімді дереккөздер. Анонимді пост, «бір танысым айтты» деген хабар — сенімсіз.
Құндылық — ақпараттың НАҚТЫ мәселені шешу үшін пайдалылығы мен маңыздылығы.
Құндылық — салыстырмалы қасиет: дәл сол хабар біреуге алтынмен тең, екіншісіне түкке қажетсіз. ҰБТ-ға дайындалып жүрген түлекке өткен жылғы шектік балл — құнды ақпарат; 5-сынып оқушысына — жоқ.
Толықтық — ақпараттың түсінуге және шешім қабылдауға ЖЕТКІЛІКТІ болуы. Түсініктілік — ақпараттың алушының тілінде және білім деңгейіне сай берілуі. Объективтілік — ақпараттың жеке пікірден, көзқарастан тәуелсіздігі.
«Тойға кел!» деген шақыру толық емес: қашан? қайда? Ағылшын білмейтін адамға ағылшынша нұсқаулық түсініксіз. «Бұл — әлемдегі ең жақсы телефон» — жарнама, объективті емес; «Телефонның батареясы 5000 мА·сағ» — объективті факт.
Қолжетімділік (Арман-ПВ бойынша) — қажет болған жағдайда ақпаратты алу мүмкіндігі.
Мысалы, компьютер жоқ болса, интернеттегі немесе CD-дегі ақпаратқа қарағанда қолда бар кітаптағы ақпарат адамға көбірек қолжетімді болады.
| Қасиет | Тексеру сұрағы |
|---|---|
| Өзектілік | Бұл мәлімет ҚАЗІР жарамды ма? |
| Дәлдік | Мәндер нақты ма, бұрмалау жоқ па? |
| Сенімділік | Дереккөз растай ма, шындыққа сай ма? |
| Құндылық | МЕНІҢ мәселемді шешуге көмектесе ме? |
| Толықтық | Шешім қабылдауға жеткілікті ме? |
| Түсініктілік | Алушы тілі мен деңгейіне сай ма? |
| Объективтілік | Жеке пікірден тәуелсіз бе? |
| Қолжетімділік | Ақпаратты алу мүмкіндігі бар ма? |
Анықтаманы қасиетке сәйкестендір
Жеткіліктілік → толықтық; пікірге тәуелсіздік → объективтілік; нақты жағдайды көрсету → сенімділік/нақтылық; түсінікті тіл → түсініктілік; алу мүмкіндігі → қолжетімділік.
Фейк (жалған ақпарат) — әдейі немесе байқаусыз таратылатын, шындыққа сәйкес келмейтін хабар. Фактчекинг — ақпараттың сенімділігін дереккөздер арқылы тексеру процесі.
Хабарды тексерудің қарапайым алгоритмі:
| Қадам | Не істейміз |
|---|---|
| 1. Дереккөз | Кім жариялады? Ресми ме, анонимді ме? |
| 2. Күні | Қашан жарияланды? Ескірген жоқ па? |
| 3. Растау | Басқа тәуелсіз дереккөздер растай ма (кемінде 2)? |
| 4. Мақсат | Автор нені көздейді: хабарлау ма, әлде сенсация/жарнама ма? |
| 5. Эмоция | Тым айқайлаған тақырып («ШОК!», «СЕНСАЦИЯ!») — күмән белгісі. |
- Ақпараттың қасиеттері — оның сапасын анықтайтын белгілер.
- Төрт басты қасиет: өзектілік (уақытқа сай), дәлдік (нақты күйге жақын), сенімділік (шындықты көрсетеді), құндылық (мәселе шешуге пайдалы).
- Қосымша: толықтық, түсініктілік, объективтілік, қолжетімділік.
- Фактчекинг: дереккөз → күні → кемінде 2 тәуелсіз растау → автор мақсаты.
- Тексерілмеген хабарды таратпа — фейк тарату заңмен жазаланады.