Ақпарат заманында мәліметтің көптігі емес, оның САПАСЫ шешуші рөл атқарады. Бір хабар пайдалы шешімге жетелейді, екіншісі — адастырады. Хабардың пайдалы не пайдасыз екенін оның қасиеттері арқылы бағалаймыз.
Анықтама
Ақпарат — қоршаған орта нысандары мен құбылыстары туралы мәліметтер. Ақпараттың қасиеттері — ақпараттың сапасын және оның адам үшін жарамдылығын анықтайтын белгілер.
Негізгі бағдарлама бойынша (оқу мақсаты 9.2.1.1) ақпараттың ТӨРТ басты қасиетін анықтай білу керек: өзектілік, дәлдік, сенімділік, құндылық. Оларға қоса толықтық, түсініктілік және объективтілік қасиеттері қарастырылады.
Анықтама
Өзектілік — ақпараттың дәл қазіргі уақыт үшін маңызды әрі қажетті болуы. Кешегі ауа райы болжамы — бүгінгі саяхат үшін өзекті емес.
Анықтама
Дәлдік — ақпараттың нысанның, процестің немесе құбылыстың НАҚТЫ күйіне жақындық дәрежесі. Дәл ақпаратта бұрмалау мен қателік болмайды.
Анықтама
Сенімділік — ақпараттың істің шынайы жағдайын көрсетуі, дереккөздің растығы. Сенімсіз ақпарат — қате шешімдердің басты себебі.
Анықтама
Құндылық — ақпараттың нақты мәселені шешу үшін маңыздылығы мен пайдалылығы. Бір адамға құнды ақпарат екінші адамға пайдасыз болуы мүмкін.
| Қасиет | Мәні | Бұзылу мысалы |
|---|
| Өзектілік | Қазіргі уақытқа қажеттілік | Өткен жылғы автобус кестесімен жол жүру |
| Дәлдік | Нақты күйге жақындық | «Шамамен 100-200 адам келеді» деген есеп |
| Сенімділік | Шынайы жағдайды көрсету | Тексерілмеген желі жаңалығын тарату |
| Құндылық | Мәселе шешуге пайдалылық | Футбол жанкүйеріне шахмат турнирінің нәтижесі |
| Толықтық | Түсінуге және шешім қабылдауға жеткіліктілік | Мекенжайы жоқ шақыру билеті |
| Түсініктілік | Алушының тіліне/деңгейіне сай болу | 1-сынып оқушысына жоғары математика оқулығы |
Деңгей: Оңай Қасиетті анықтау
Берілді: Оқушы емтиханға дайындалу үшін 1997 жылы шыққан информатика оқулығын пайдаланып отыр.
Табу керек: Қай қасиет бұзылған?
Шешуі:
Оқулықтағы мәліметтер өз заманында дұрыс болған, бірақ технологиялар өзгерген — қазіргі емтихан талаптарына сай емес.
Жауабы: Өзектілік қасиеті бұзылған (ақпарат ескірген).
Деңгей: Орта Жалған жаңалық
Берілді: Әлеуметтік желіде «Ертең барлық мектеп жабылады!» деген хабар тарады. Дереккөзі көрсетілмеген, ресми сайттарда мұндай мәлімет жоқ.
Табу керек: Хабарды қалай бағалау керек?
Шешуі:
Дереккөз жоқ → сенімділігі күмәнді. Ресми расталмаған → тексерілмеген. Мұндай хабарды таратпас бұрын кемінде екі тәуелсіз ресми дереккөзден тексеру қажет.
Жауабы: Сенімділік қасиеті расталмаған — хабар «фейк» болуы ықтимал, таратуға болмайды.
Деңгей: Қиын Кешенді талдау
Берілді: Дәрігерге талдау нәтижесі келді: «Қан қысымы — жоғарылау». Нақты сандар жоқ, өлшеу былтыр жасалған.
Табу керек: Қандай қасиеттер бұзылған?
Шешуі:
«Жоғарылау» — нақты мән жоқ (дәлдік жоқ). Былтырғы өлшеу — қазіргі күйді көрсетпейді (өзектілік жоқ). Шешім қабылдауға жеткіліксіз (толық емес).
Жауабы: Дәлдік, өзектілік және толықтық қасиеттері бұзылған — диагноз қоюға жарамсыз.