Лекция · 3.3

Кірістірілген функциялар

Сыныпта 30 оқушының орташа бағасын табу керек. Формула жазасың: =(C1+C2+C3+...+C30)/30. Отыз адрес тересің, біреуін қате жазсаң — бәрі бекер. Ал енді сол жұмысты БІР сөзбен жасауға болады десем: =СРЗНАЧ(C1:C30). Бітті. Бұл — кірістірілген функциялар: Excel-дің ішінде дайын тұрған жүздеген «мини-программа». Бүгін біз осы қазынаны ашамыз, ал сабақтың жұлдызы — ЕСЛИ функциясы: кестеге «ойлануды» үйрететін функция.

Функция синтаксисі

Математикадан функция ұғымын білесің: y = f(x) — x-ті бересің, y-ті аласың. Excel-дегі функция да дәл солай жұмыс істейді: оған деректерді (аргументтерді) бересің, ол саған нәтижені қайтарады.

Анықтама
Функция — аргументіне тәуелді мәндерді қайтаратын Excel-дің кірістірілген құралы; жадта сақталған арнайы формула. Синтаксисі: =ФУНКЦИЯ_АТАУЫ(аргумент1; аргумент2; ...).

Синтаксисті бөлшектейік: «=» белгісі — «бұл формула» деген сигнал; атауы — функцияның бірегей аты (кіші әріппен терсең де қабылданады); жақшадағы аргументтер нүктелі үтірмен бөлінеді. Аргумент сан да, мәтін де, сілтеме де, диапазон да (A5:A9), тіпті БАСҚА ФУНКЦИЯ да бола алады: =ОКРУГЛ(СРЗНАЧ(H4:H8);2) — алдымен орташа табылады, сосын 2 таңбаға дейін дөңгелектенеді.

Функцияларды қолмен теру міндетті емес: формула жолының жанындағы fx батырмасы Функция шеберін ашады — онда категорияны таңдап немесе іздеп, функцияны тауып, аргументтер терезесінде мәндерді енгізесің; нәтиже терезенің төменгі жағында бірден көрініп тұрады.

🔪

Аналогия: функциялар кітапханасы — аспаз құралдарының жәшігі сияқты: пышақпен де пияз турауға болады (ұзын формула), бірақ блендер (функция) бір батырмамен жасайды. Шебер аспаз құралдың қайсысы қай жұмысқа арналғанын біледі — сен де солай: есепке қарап функцияны таңдайсың.

Негізгі функциялар

Ең жиі қолданылатын функцияларды топ-тобымен танысайық:

Категория	Функциялар мен мысалдар
Математикалық	СУММ(A5:A9) — қосынды; КОРЕНЬ — түбір; СТЕПЕНЬ(число;степень) — дәреже; ABS — модуль; ЗНАК — таңба (оң→1, нөл→0, теріс→−1)
Статистикалық	СРЗНАЧ — орташа; МАКС/МИН — ең үлкен/кіші; СЧЁТЕСЛИ(диапазон;шарт) — шартқа сай санау
Мәтіндік	ДЛСТР("Алматы – әсем қала") → 18; СТРОЧН — кіші әріпке; ПСТР — бөлік қиып алу; СИМВОЛ(83)→S, КОДСИМВ("S")→83 (ASCII)

Есеп: 54289 санын функциялармен зерттеу.
Квадраты: =СТЕПЕНЬ(54289;2) → 2 947 295 521.
Түбірі: =КОРЕНЬ(54289) → 233.
Цифрларының қосындысы: =СУММ(5;4;2;8;9) → 28.
Ең кіші цифры: =МИН(5;4;2;8;9) → 2.
Орташасы: =СРЗНАЧ(5;4;2;8;9) → 5,6.

ЕСЛИ функциясы — шешім қабылдау

Осы уақытқа дейін кесте тек ЕСЕПТЕЙТІН. Ал енді оны ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУҒА үйретеміз. Өмірден мысал: жол ақысы — «Егер жасың 15-тен кіші болса — билет тегін, әйтпесе — толық баға». Мұнда ЕКІ нұсқа бар және таңдау ШАРТҚА байланысты. Дәл осындай логиканы Excel-де ЕСЛИ (қазақша ЕГЕР) функциясы жазады.

Анықтама
ЕСЛИ(логикалық_өрнек; ақиқат_мәні; жалған_мәні) — шартты тексеріп, орындалса бірінші мәнді, орындалмаса екінші мәнді қайтаратын логикалық функция.

Логикалық өрнек салыстыру операторларымен жазылады: =, >, <, >= (үлкен не тең), <= (кіші не тең), <> (тең емес). Мысал: A1 = 30 000, формула =ЕСЛИ(A1<20000;12;15). Шарт (30 000 < 20 000) ЖАЛҒАН, сондықтан нәтиже 15.

Пайдалы қолданысы — қателердің алдын алу: =ЕСЛИ(B1=0;"нөлге бөлу";A1/B1). Бөлім нөл болса, #ДЕЛ/0! қатесінің орнына түсінікті жазу шығады.

Шарт КҮРДЕЛІ болса: И (ЖӘНЕ) — барлық шарт орындалса ғана АҚИҚАТ; ИЛИ (НЕМЕСЕ) — кемінде біреуі орындалса АҚИҚАТ. Мысалы: =ЕСЛИ(И(A1>=20000;A1<40000);15;18). Ал нұсқа екеуден көп болса — ЕСЛИ ішіне ЕСЛИ саламыз: =ЕСЛИ(А1<20000;12;ЕСЛИ(А1<40000;15;18)) — 20 мыңнан кіші → 12; 20–40 мың → 15; 40 мыңнан жоғары → 18.

⚠️

Жиі қате: кірістірілген ЕСЛИ-де жақшаларды шатастыру немесе аралықтарды қайшы жазу. Тексеру тәсілі: әр шартты жеке дауыстап оқы және шеткі мәндермен (19 999, 20 000, 39 999, 40 000) ойша тексер.

Қате	Себебі
#ДЕЛ/0!	Нөлге бөлу
#ЗНАЧ!	Қате аргумент немесе оператор
#ИМЯ?	Танылмаған атау
#Н/Д	Мән берілмеген
#ПУСТО!	Қиылыспайтын аймақтар
#ССЫЛКА!	Қате сілтеме
#ЧИСЛО!	Сандық мән қатесі

Практикалық есептер

Есеп 1 (мақтау қағазы): 14 пәннен «5» болса ғана мақтау қағазы.
D4 = =ЕСЛИ(C4=5;1;0), D17-ге дейін көшіру; D18 = =СУММ(D4:D17); D19 = =ЕСЛИ(D18=14;"Иә";"Жоқ").
Нәтиже: 9 пән ғана «5» → «Жоқ»; орташасы 4,6.

Есеп 2 (электр шығыны): 7 үй, 1 кВт/сағ = 15 тг.
Жалпы: =СУММ(D4:D10) → 1261; орташа: =СРЗНАЧ(D4:D10) → 180,1; ең көп: =МАКС(D4:D10) → 378; ең аз: =МИН(D4:D10) → 82.
Нәтиже: жалпы төлем 18 915 тг; ең көп — 4-үй, ең үнемшіл — 7-үй.

Есеп 3 (табуляция): x<0 → y=0; 0≤x≤1 → y=x; x>1 → y=1, қадам 0,2.
B2 = =ЕСЛИ(A2<0;0;ЕСЛИ(A2>1;1;A2)), төмен көшіру.
Нәтиже: x=−0,4→0; x=0,6→0,6; x=1,4→1.

🎯 ҰБТ байланысы

Функциялар — ҰБТ-да тұрақты сұрақ.

«=ЕСЛИ(A1<20000;12;15), A1=30000» → 15 (шарт жалған → үшінші аргумент).

«=МИН(A1:A5;0)» → 0 да аргумент, диапазонға қоса саналады.

Категориялар: СУММ/КОРЕНЬ — математикалық, МАКС/МИН/СРЗНАЧ — статистикалық, ЕСЛИ/И/ИЛИ — логикалық.

Жиі қате: ЕСЛИ аргументтерінің ретін шатастыру (2-орында — ақиқат мәні!), И мен ИЛИ-ді ауыстыру.

Сабақ қорытындысы

Функция — жадта сақталған дайын формула: =АТАУ(аргументтер).
Категориялар: математикалық, статистикалық, мәтіндік, логикалық.
ЕСЛИ(шарт; ақиқат_мәні; жалған_мәні) кестеге шешім қабылдатады.
Күрделі шарт — И/ИЛИ, көп нұсқа — ЕСЛИ ішіндегі ЕСЛИ.
Функциялар бірінің ішіне бірі салынып, тұтас «программа» құрайды.