Заманауи кибер қауіп-қатер
2020 жылдың 15 шілдесі. Илон Масктың ресми Twitter-аккаунтында жазба пайда болады: «Маған 1000$ жіберсеңіз, 2000$ қайтарамын! Тек 30 минут ішінде». Миллиондаған адам көрді. Мыңдағаны сенді. Ақша, әрине, ешкімге қайтқан жоқ. Бүгінгі сабақ — практикум: нағыз алаяқтық хаттарды «сотқа тартамыз», атақты кейстерді талдаймыз және Қазақстандағы киберқауіп статистикасын көреміз.
«Киберқауіп — қайдағы алыстағы мәселе» деп ойлайтындар көп. Сандар басқаша дейді. 2019 жылы ESET халықаралық антивирустық компаниясы Қазақстанда сауалнама жүргізді. Нәтижесі: қазақстандық компаниялардың 93%-ы сыртқы, 87%-ы ішкі кибер қауіп-қатермен кездескен. Тоқсан үш пайыз! Яғни киберқауіп — сирек оқиға емес, күнделікті шындық.
| Қауіп түрі | Кездесу үлесі (ҚР бизнесі, ESET 2019) |
|---|---|
| Спам | 79% |
| Зиянды программалық жабдықтамалар | 66% |
| Фишинг | 25% |
| Шифраторлар | 18% |
| Корпоративті шпионаж | 13% |
| DDoS-шабуылдар | 11% |
| Мақсатты шабуылдар | 10% |
Кестеден нені көреміз? Ең жиі қауіптер — техникалық жағынан ең «қарапайымдары»: спам мен зиянды программалар. Ал қауіптің қайдан келетініне қарасақ: бірінші орында — әлеуметтік желілер. Екінші өсіп келе жатқан арна — флэш-жады арқылы шабуыл: бөтен флешканы компьютерге сала салу — есікті айқара ашумен тең.
1990-жылдардың соңында әлемді «нигерия хаттары» жаулады (басқа атауы — «Алаяқтық 419», Нигерия қылмыстық кодексінің алаяқтық туралы бабы бойынша). Схемасы: саған «банк қызметкері», «адвокат» немесе «шенеунік» хат жазады. Әңгіме әрқашан бір: иесіз қалған ОРАСАН қаражат бар (мұра, аудиттегі «артық» ақша, өтемақы) — және дәл СЕН оны алуға «лайықты» жалғыз адамсың. Тек... алдымен деректеріңді жіберуің немесе «рәсімдеу шығынын» төлеуің керек.
Қызығы — схема 20 жылдан астам уақыт өтсе де өлген жоқ. Ол жетілдірілді: ескі e-mail спамы азайып барады, бірақ дәл сол сценарий әлеуметтік желілер мен мессенджерлерге көшті.
Тарихтағы ең резонансты кейс. Зиянкестер бірден 300-ден астам аккаунтты бұзды — жай аккаунттар емес: Илон Маск, Джефф Безос, Барак Обама, Билл Гейтс, Джо Байден, Канье Уэст, Apple мен Uber компаниялары. Барлық бұзылған аккаунттарда бірдей твит пайда болды: «COVID-19 мені қоғамға қарызымды қайтаруға итермеледі. Менің биткоин-мекенжайыма жіберілген барлық ақша ЕКІ ЕСЕ қайтарылады. 1000$ жіберсең — 2000$ қайтарамын! Тек 30 минут!»
Таныс па? Бұл — «сиқырлы әмиян» схемасының өзі! Жаңалығы біреу ғана: хабарлама алаяқтың емес, СЕНЕТІН адамның (бұзылған аккаунттың) атынан келді. Схема ескі — қаптама жаңа.
Екінші заманауи әдіс — жеке хабарламалар (DM) арқылы алаяқтық. Схема қадам-қадаммен:
| № | Қадам |
|---|---|
| 1 | Алаяқ Twitter-де аккаунт тіркеп, мыңдаған адамға жазылады |
| 2 | Кейбіреулер өзара жазылады — қақпан жабылды: жеке хабарлама жазу мүмкіндігі пайда болады |
| 3 | Профильден қай тілде сөйлейтінін көріп, ана тілінде жазады — сенім арттыру үшін |
| 4 | Сенім тудыратын адамның суретін аватарға қояды |
| 5 | Танысқан бойда — «коммерциялық ұсыныс» (мысалы, «банк аудиторының» иесіз миллиондарды бөлісу ұсынысы) |
Байқа: технология жаңа (әлеуметтік желі, DM), ал сценарий — баяғы «нигерия хаты». Схемалар өзгермейді — арналар өзгереді: e-mail → әлеуметтік желі → жеке хабарламалар → бұзылған атақты аккаунттар.
Ең практикалық бөлімге келдік: алаяқтық хатты қалай ТАНИМЫЗ? «ФБР агентінің» өтемақы хаты мен «адвокаттың» мұра хатын талдағанда мынадай белгілер шығады:
| № | Белгі |
|---|---|
| 1 | Бейтаныс адамның кенеттен ұсынысы — ол сені «таңдап алған» |
| 2 | Орасан сома — миллиондаған доллар/еуро |
| 3 | Беделді ұйымның атын жамылу (БҰҰ, ФБР, «Африка Банкі»), бірақ байланыс поштасы — қарапайым gmail |
| 4 | Асығыстық — «уақыт шектеулі», «тезірек жауап беріңіз» |
| 5 | Құпиялылық талабы — «бұл туралы ешкімге айтпаңыз» |
| 6 | Жеке деректер тізімін сұрау — аты-жөні, туған жылы, мекенжай, телефон |
| 7 | Жалпылама қаратпа — «Қымбатты дос», «Beneficiary» |
| 8 | Пайыздап бөлісу уәдесі — заңсыз әрекетке ортақтастыру |
| 9 | Күмәнді байланыс — жеке пошталар, шетелдік нөмірлер |
- ҚР компанияларының 93%-ы киберқауіппен кездескен; ең жиілері — спам мен зиянды программалар.
- Басты кіру арналары — әлеуметтік желілер мен флешкалар.
- Алаяқтық схемалары онжылдықтар бойы өзгерген жоқ: «нигерия хаттары» → Twitter-2020.
- Әрқашан бір мән: үлкен ақша уәдесі + алдын ала төлем/деректер + асығыстық + құпиялылық.
- Қару — салқынқандылық пен 9 белгіден тұратын чек-лист.