Мәліметтегі ақпараттың саны сол хабарды алушы адамға берілетін білімнің көлемімен анықталады. Ақпараттың өлшем бірліктерін ақпараттар теориясы деп аталатын ғылым анықтайды: арақашықтық метрмен, масса килограммен өлшенгені сияқты, ақпарат үшін де эталондық бірлік — бит енгізілген.
Анықтама Хабар — ақпаратты жіберу процесінде қабылдаушыға түсетін ақпараттық ағын. Хабардың ақпараттылығы — қабылдаушыға берілген хабардың маңыздылық дәрежесі.
Ақпаратты өлшеудің екі тәсілі бар: мазмұндық (ықтималдық) және алфавиттік. Мазмұндық тәсілде ақпарат өлшемі хабардың мазмұнына, айқындығына, жаңалығына байланысты — субъективті. Алфавиттік тәсілде ақпараттық көлем мәтіннің мазмұнына мүлдем байланыссыз — тек мәтін көлемі мен алфавит қуаттылығына тәуелді, сондықтан объективті. Компьютерлер мен ақпараттық техникада қолданылатын жалғыз әдіс — алфавиттік тәсіл.
Анықтама Алфавит (әліпби) — ақпаратты ұсыну үшін қолданылатын шектелген символдар жиыны: әріптер, тыныс белгілері, цифрлар, жақшалар, бос орын.
Анықтама Алфавиттің қуаттылығы (N) — алфавиттегі символдардың толық саны.
Мысалдар: қазақ әліпбиі — 42 әріп, таңбалармен бірге 63; орыс — 33 (54 таңбамен); ағылшын — 26. Компьютердің мәтіндік алфавиті — 256 символ. Ең кіші жарамды алфавит — екілік алфавит: 2 таңба (0 және 1).
Хартли формуласы
N — алфавит қуаттылығы (немесе тең ықтималды оқиғалар саны), x — бір таңбаның ақпараттық салмағы (немесе хабардағы ақпарат саны), битпен. Дәл сол формула ықтималдық тәсілде де қолданылады.
Анықтама Бит — ақпаратты өлшеудің негізгі (ең кіші) бірлігі, екілік алфавиттің бір символының ақпараттық салмағы. Ықтималдық тұрғыдан: 1 бит — адам білімінің белгісіздігін екі есе азайтатын ақпарат саны.
Анықтама Байт — қуаттылығы 256-ға тең алфавиттің бір символының ақпараттық салмағы. 256 = 2⁸ болғандықтан, 1 байт = 8 бит.
Атауы
Дәреже түрінде
Байтпен/алдыңғы бірлікпен
Килобайт
2¹⁰ байт
1024 байт
Мегабайт
2²⁰ байт
1024 Кбайт
Гигабайт
2³⁰ байт
1024 Мбайт
Терабайт
2⁴⁰ байт
1024 Гбайт
Петабайт
2⁵⁰ байт
1024 Тбайт
Эксабайт
2⁶⁰ байт
1024 Пбайт
Зеттабайт
2⁷⁰ байт
1024 Эбайт
Йоттабайт
2⁸⁰ байт
1024 Збайт
Ақпараттық көлем формуласы
K символдан тұратын мәтіннің ақпараттық көлемі (I) әр символдың ақпараттық салмағын (x) символ санына көбейту арқылы табылады. I — ақпарат саны, K — таңбалар саны, x — бір таңбаның ақпараттық салмағы (2ˣ = N).
Ықтималдық тәсілде ақпарат кездейсоқ оқиғалар туралы хабарлама түрінде қарастырылады. Жиі, дағдылы оқиғалар аз ақпарат әкеледі, ал сирек, тосын оқиғалар жоғары ақпараттық мазмұнда болады — ақпарат пен ықтималдық арасында кері пропорционал байланыс бар.
Бит саны (x)
Оқиға/таңба саны (N = 2ˣ)
0–10
1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512, 1024
Деңгей: Оңай
Лотерея есебі
Берілді: Лотерея барабанында 32 шар бар. Бірінші шыққан нөмір туралы хабар алынды.
Табу керек: Хабардағы ақпарат саны x — ?
Шешуі: 32 шардың кез келгенінің шығуы тең ықтималды, сондықтан 2ˣ = 32. 32 = 2⁵, демек x = 5.
Жауабы: 5 бит. Нақты қандай нөмір шыққанына жауап тәуелді емес.
Деңгей: Орта
Стеллаж есебі
Берілді: Кітапханада 16 стеллаж, әр стеллажда 8 сөре бар. Кітап 7-стеллаждың 5-сөресінде тұрғаны хабарланды.