Мәтіндік процессордағы кесте
Сенің күнделігіңде сабақ кестесі бар. Дүкенде баға тізімі кесте түрінде ілінген. Неге адамдар ақпаратты тізбектеп жазбай, дәл кесте түрінде орналастырады? Дәл осы сабақта біз кестенің не екенін, оның ішкі құрылымын (ұяшық, жол, баған) және мәтіндік процессорда кестемен қалай жұмыс істейтінімізді үйренеміз.
Ойланып көр: мұғалім сыныптағы 20 оқушының аты-жөнін, үш пәннен алған бағасын бір парақта жазу керек дейік. Егер бәрін қатарынан, үздіксіз сөйлеммен жазса ше?
«Айгерім қазақ тілінен 5, математикадан 4, ағылшыннан 5 алды, Бекзат қазақ тілінен 4...» — осылай жалғаса берсе, бесінші оқушыдан кейін-ақ көз шаршап, керекті ақпаратты табу мүмкін болмай қалады.
Адамға ақпаратты іздеу үшін оның белгілі бір тәртіппен, бір жерде тұруы керек. Дәл осы мәселені шешу үшін кесте ойлап табылған. Әр оқушының аты бір жолда, әр пән бір бағанда тұрса, кез келген оқушының кез келген пәндегі бағасын бір көзқараспен-ақ табуға болады.
Кесте — деректерді жолдар мен бағандар қиылысында орналастыру арқылы ұсыну тәсілі. Деректерді жүйелеуге, қажетті ақпаратты оңай іздеп табуға мүмкіндік береді.
Бұл анықтаманы бөлшектеп көрейік: «жолдар мен бағандар қиылысы» — кесте екі бағытта да құрылады: көлденең (жол) және тік (баған). Дәл осы екі бағыттың қиылысуы ақпаратты дәл орналастыруға мүмкіндік береді. «Деректерді жүйелеу» — ақпарат кездейсоқ емес, белгілі бір тәртіппен орналасады. «Оңай іздеп табу» — кестенің басты мақсаты дәл осы: керек ақпаратты бірден табу.
Неге дәл осылай жұмыс істейді? Себебі адам миы кестеден ақпаратты «координата» арқылы іздейді — «мынау оқушы, мынау пән» дегендей. Ал үздіксіз мәтіннен бір нақты деректі табу үшін бүкіл мәтінді оқу керек болар еді.
Кестені шахмат тақтасымен салыстырып көрсек болады. Шахмат тақтасында әр ұяшықтың өз «адресі» бар — мысалы, e4. Сен ойыншыға «фигураны e4-ке қой» десең, ол дәл қай жерді айтып тұрғаныңды бірден түсінеді. Кестеде де дәл солай: әр ұяшықтың өз орны бар — қай жолда, қай бағанда тұрғаны арқылы анықталады. Сондықтан кестеден ақпарат іздеу — шахмат тақтасынан фигураның орнын табумен бірдей нақты.
Енді кестенің ең кіші бөлшегіне үңілейік. Сен кестеден бір оқушының бір пәндегі бағасын тапқың келді делік — сен дәл қай жерге қарайсың? Нақты бір жол мен нақты бір баған қиылысқан жерге. Дәл осы бір нүкте — кестенің ең негізгі «кірпіші».
Ұяшық — жол мен баған қиылысы. Ұяшықтарға сандар, мәтін, формула, кірістірілген кестелер немесе графикалық белгілер жазылады.
Көп оқушы ұяшыққа тек сан немесе сөз жазылады деп ойлайды. Шын мәнінде ұяшықтың ішіне әлдеқайда көп нәрсе сия алады — формула (мысалы, екі санды қосу нәтижесі), тіпті кестенің ішіне кірістірілген тағы бір кесте, немесе график, сурет сияқты графикалық белгілер де орналаса алады. Яғни ұяшық — бұл жай «бос орын» емес, өзі толыққанды контейнер сияқты жұмыс істейді.
Енді бір маңызды сұрақ: бір бағанға не нәрсе жазуға болады, не жазуға болмайды? Елестетіп көр: «Туған күн» деген бағанда күндер жазылып тұр делік — 12.05.2010, 03.11.2009 және т.б. Кенеттен сол бағанның бір ұяшығына кездейсоқ «Алматы қаласы» деп жазып қойсаң не болады?
Дәл осы себептен кестенің маңызды ережесі бар: кесте бағандарындағы деректер типі бағандар арасында әртүрлі болуы мүмкін (бір баған — сандар, екінші баған — мәтін, үшінші баған — күндер), бірақ бір баған ІШІНДЕ деректер бір типте болуы қажет.
Ал кестені оқуды жеңілдету үшін, әдетте кестенің бірінші жолына бағандардың тақырыптары жазылады — осы тақырып сол бағанда не сақталатынын бірден көрсетеді.
| Аты-жөні | Туған күні | Бағасы |
|---|---|---|
| Айгерім Серікқызы | 12.05.2010 | 5 |
| Бекзат Нұрланұлы | 03.11.2009 | 4 |
| Дамир Асқарұлы | 21.02.2010 | 5 |
Байқап көрдің бе — бірінші баған бойымен тек есімдер, екінші баған бойымен тек күндер, үшінші баған бойымен тек сандар тұр. Әр баған өзінің «түрін» сақтайды, бірақ үш баған бір-бірінен мүлдем басқа деректерден тұрады. Дәл осы — жоғарыдағы ереженің іс жүзіндегі көрінісі.
Кесте жасап алғаннан кейін жұмыс осымен бітпейді. Елестетіп көр: сен кестеге жаңа оқушыны қосу керек болды, немесе екі ұяшықты біріктіріп, бір атау жазу керек болды. Мәтіндік процессор саған кестені «тірі» етіп өзгертуге мүмкіндік береді.
Бір қызық нәрсе бар: бұл әрекеттердің бәрі кестенің МАЗМҰНЫН емес, оның ҚҰРЫЛЫМЫ мен сыртқы көрінісін басқарады. Мазмұнды дұрыс ұйымдастыру үшін осы құралдарды білу қажет.
Енді соңғы сұрақ: кестенің ҚҰРЫЛЫМЫН өзгертумен қатар, оның СЫРТҚЫ түрін де өзгертуге бола ма? Мысалы, ұяшықтың түсін, шрифтін немесе шекара сызығының түрін? Иә, болады — және дәл осы процесс жеке атауға ие.
Форматтау — мәтіннің немесе кестенің сыртқы түрін өзгерту процесі (қаріп, түс, шекара, туралау және т.б.).
Назар аудар: форматтау кестенің ІШІНДЕГІ деректерді өзгертпейді — сан сан болып қалады, мәтін мәтін болып қалады. Форматтау тек сол деректің қалай КӨРІНЕТІНІН өзгертеді.
Осы жерде көптеген оқушылар шатасады: «кестені өзгерту» дегенде бірден тек форматтауды (түс, қаріп) ойлайды, ал шын мәнінде жол/баған қосу, ұяшықтарды біріктіру сияқты әрекеттер — бұл құрылымдық өзгеріс, форматтау емес. Форматтау — тек сыртқы көрініс, ал құрылымды өзгерту — кестенің өзін қайта құру.
Бұл тақырып ҰБТ-да көбіне терминдерді дұрыс ажырата білуді тексереді. Көбінесе сұрақ «мынау форматтау ма, әлде құрылымды өзгерту ме?» түрінде келеді — сондықтан осы екеуінің анық шекарасын есте сақтап ал.
- Кесте — ақпаратты жол-баған торына орналастырып, оны оңай табуға мүмкіндік береді.
- Кестенің ең кіші бөлшегі — ұяшық, оған сан, мәтін, формула немесе сурет сия алады.
- Бір баған ішінде деректер бір типте болуы керек, бірінші жол әдетте бағандардың тақырыбы.
- Кестемен жұмыс істегенде екі түрлі әрекет бар: құрылымды өзгерту (жол/баған қосу-өшіру, біріктіру-бөлу, теңестіру, сұрыптау, мәтін бағыты) және форматтау (сыртқы түрді — қаріп, түс, шекараны — өзгерту).