Графикалық ұсыну
Алдыңғы сабақта шартты форматтау арқылы кестедегі жекелеген ұяшықтарды түспен ерекшелеуді үйрендік. Бірақ кейде сен бір-екі ұяшықты ғана емес, БҮКІЛ кестенің жалпы суретін бір қарағанда көргің келеді — мысалы, қай айда сату көп болғанын, қай тауардың үлесі үлкенірек екенін. Сандар тізбегін көзбен өлшеп, салыстыру қиын. Дәл осы жерде Excel-дің тағы бір қуатты құралы көмекке келеді — диаграмма.
Ойланып көр: алдыңда 12 айдың сату саны жазылған баған тұр — 120, 95, 140, 88, 200... Сен «қай ай ең көп сатылды?» деген сұраққа жауап табу үшін не істейсің? Әрбір санды кезекпен оқып, есте сақтап, салыстыруың керек.
Ал енді осы сандардың орнына әртүрлі биіктіктегі бағандарды елестет — ең биік баған бірден көзге түседі, оны санды оқымай-ақ тауып аласың. Дәл осы — сандарды график түрінде көрсетудің басты пайдасы: ми суретті санмен салыстырғанда әлдеқайда жылдам «оқиды».
Диаграмма — кестедегі сандық деректерді талдау мен салыстыру үшін көрнекі график түрінде ұсыну тәсілі.
Бұл анықтаманы бөлшектеп көрейік: «Сандық деректерді» — диаграмма тек сандармен жұмыс істейді, мәтінмен емес. «Талдау мен салыстыру үшін» — диаграмманың мақсаты — деректі жай көрсету емес, оны салыстыруды ЖЕҢІЛДЕТУ. «Көрнекі график түрінде» — сан орнына форма (баған, сызық, секторлар) қолданылады.
Неге дәл осылай керек? Себебі кесте дегеніміз — дәл деректер қоймасы, ал диаграмма — сол қойманың «суреті». Дәл сан қанша екенін білу керек болса, кестеге қарайсың; ал жалпы СУРЕТТІ, тенденцияны, ең үлкен/кіші мәнді бірден көру керек болса, диаграммаға қарайсың.
Бірақ барлық деректі бір ғана тәсілмен көрсету дұрыс емес. Айлардың сатылымын салыстыру үшін керек диаграмма түрі мен бюджеттің бөлік үлестерін көрсету үшін керек диаграмма түрі — мүлдем басқа. Excel дәл осы себептен алты түрлі диаграмма ұсынады.
| Түрі | Қолданылуы |
|---|---|
| Гистограмма (бағандық) | Санаттар бойынша мәндерді салыстыру |
| Сызба (график) | Уақыт бойынша өзгерісті көрсету |
| Дөңгелек | Жалпы қосындыға әр бөліктің үлесін көрсету |
| Сызықтық | Деректер ағынын сызық арқылы ұсыну |
| Аумақтық | Көлемді бағыттардың уақыт бойынша өзгерісін көрсету |
| Нүктелік | Екі шама арасындағы байланысты көрсету |
Бұл алты түрді бір-бірлеп түсіндірейік:
Назар аудар: гистограмма мен дөңгелектің мақсаты мүлдем басқа. Гистограмма санаттарды бір-бірімен «кім үлкен, кім кіші» деп САЛЫСТЫРУ үшін, ал дөңгелек бір тұтастың ҮЛЕСТЕРІН көрсету үшін қолданылады.
Гистограмманың өзі де бір түрлі емес — оның ішінде тағы бірнеше нұсқасы бар. Мысалы, сен бірнеше санатты қатар тұрған бағандармен көрсеткің келе ме, әлде бір бағанның ІШІНДЕ үлестерді көрсеткің келе ме?
Бұл үш ішкі түрді бөлшектеп көрейік: Топтық гистограмма — әр санаттың бағаны БӨЛЕК тұрады, қатар қойылады. Мысалы, әр айдың сатылымы — жеке бағана. Жинақталған гистограмма — бір бағанның ІШІНДЕ бірнеше мән бір-біріне «үстеледі». Мысалы, бір айдың ішінде үш өнімнің сатылымы бір бағанға бірігіп, жалпы қосынды биіктікпен көрінеді. Нормаланған жинақтаушы гистограмма — жинақталған гистограммаға ұқсас, бірақ барлық баған БІРДЕЙ биіктікке (100%) созылады — мұнда мән емес, тек ПАЙЫЗДЫҚ үлес салыстырылады.
Сонымен қатар, гистограмманың сыртқы пішіні де өзгеруі мүмкін: жазық (қарапайым тегіс баған), көлемді (3D әсері бар) немесе цилиндрлік (баған орнына цилиндр пішіні) болады. Бұл — тек сыртқы көрініс, мағынасы өзгермейді.
Диаграмма дайын болған соң, оны оқу үшін тағы бір нәрсе білу керек: диаграмманың әр бөлігінің өз қызметі бар. Дәл солар арқылы сен қай түс нені білдіретінін, қай ось нені өлшейтінін түсінесің.
Диаграмма элементтері: диаграмма атауы, осьтер атауы (көлденең/тік), аңыз (легенда — түс пен санат сәйкестігін көрсетеді), деректер таңбасы (мән саны), деректер кестесі.
Бір қызық нәрсе бар: көп оқушы осьтер атауы мен аңызды (легенда) шатастырады. Осьтер атауы — бұл бір ғана жол немесе баған бойынша НЕ ӨЛШЕНГЕНІН көрсетеді (мыс. «теңге»), ал аңыз — диаграмма ІШІНДЕГІ түрлі ТҮСТЕРДІҢ нені білдіретінін көрсетеді (мыс. қызыл — 2024 жыл, көк — 2025 жыл).
Енді барлық білімді нақты есепте біріктіріп көрейік.
Бұл тақырып ҰБТ-да көбіне диаграмма түрін дұрыс таңдай білуді тексереді. Сонымен қатар, диаграмма элементтерінің атауларын (аңыз, осьтер атауы, деректер таңбасы) дәл ажырата білу маңызды — олардың әрқайсысының өз нақты қызметі бар.
- Диаграмма — сандық деректерді көрнекі график түрінде ұсыну тәсілі.
- Алты түрі: гистограмма (салыстыру), сызба (уақыт өзгерісі), дөңгелек (үлес), сызықтық (ағын), аумақтық (көлем өзгерісі), нүктелік (байланыс).
- Гистограмманың ішкі түрлері: топтық, жинақталған, нормаланған жинақтаушы. Пішіні: жазық, көлемді, цилиндрлік.
- Диаграмма элементтері: атауы, осьтер атауы, аңыз (легенда), деректер таңбасы, деректер кестесі.
- Осьтер атауы — өлшем бірлігі туралы, аңыз — түстердің мағынасы туралы.