Антивирустық қауіпсіздік
Бір күні досыңнан флешка алдың немесе интернеттен бағдарлама жүктедің. Кейін компьютер баяулап, файлдар жоғалып, бейтаныс жазулар шыға бастады. Мұндай жағдайдың жиі себебі — зиянды программалар.
Компьютерде файл жоғалып кетті, жүйе кенет баяулады немесе банк есептік жазбаңа кіргенде пароль өзгерген болып шықты. Мұның себебі компьютерге зиянды программа кіріп кеткен болуы мүмкін.
Зиянды программа — бұл да программа. Оны біреу арнайы жазады: деректерді ұрлау, компьютерді баяулату, файлдарды жою немесе өзінің көшірмесін жасап таралу үшін.
Зиянды программа (Malware) — компьютерге, серверге немесе желіде сақталатын деректерге зиян келтіруге арналған программалық жабдықтама.
Malware сөзі malicious software дегеннен шыққан. Бұл — жалпы атау. Оның ішінде вирустар, құрттар, троян программалары, шпиондар және басқа зиянды программалар бар. Вирус — зиянды программаның бір түрі ғана.
Зиянды программаны жұқпалы аурулармен салыстыруға болады: «инфекция» — жалпы атау, ал тұмау, грипп, ангина — жеке түрлер. Сол сияқты malware жалпы атау, ал вирус, троян, құрт — оның түрлері.
Биологиялық вирус жасушаға кіріп, оның ресурстарын пайдаланып көшірме жасайды. Компьютерлік вирус та ұқсас жұмыс істейді: файлдарға, жадқа немесе жүктеу секторларына жасырын еніп, таралуға тырысады.
Компьютерлік вирус — компьютерге жасырын еніп, компьютер жұмысын тежейтін немесе деректермен жұмыс жасау жүйесіне зиянын тигізетін арнайы шағын программа. Негізгі мақсаты — таралу.
Анықтамадағы маңызды сөздер: жасырын еніп — пайдаланушы байқамайды; программалар кодына, жүйе жадына, жүктеу секторларына — вирус кіретін орындар; таралу — негізгі мақсаты.
Мысалы, досыңның флешкасы арқылы вирус компьютеріңе кіреді. Ол файлдарға жазылады. Сен сол файлдарды жіберген кезде вирус та бірге таралады.
Вирусты ерте байқаған сайын зияны аз болады. Дәрігер ауруды симптомдарынан таниды, ал сен компьютердің белгілерінен қауіпті байқай алуың керек.
| Белгі | Не болады |
|---|---|
| Компьютер баяулады | Процессор вирус үшін жұмыс істейді |
| Жиі тоқтап қалады | Жүйе тұрақсыз жұмыс істейді |
| ОЖ жүктелмейді | Жүктеу секторы зақымдалған |
| Файлдар жоғалды / өзгерді | Вирус файлдарды өшірді немесе өзгертті |
| Файл өлшемі / саны өзгерді | Вирус файлдарға өзін жазып, өлшемді үлкейтті |
| Жедел жад кенет азайды | Вирус жадта орналасып, орын алып жатыр |
| Күтпеген хабарлама / дыбыс | Вирус өзін таныстырып жатыр |
Вирустар бірдей емес. Кейбіреуі файлдарға жасырынады, кейбіреуі желі арқылы таралады, кейбіреуі белгілі шарт орындалғанда ғана іске қосылады.
Вирустар үш белгі бойынша жіктеледі: зақымдау тәсілі, орналасу ортасы және жұмыс алгоритмі.
Бірінші белгі: вирус жадта ұзақ тұра ма, әлде бір рет қана кіріп өте ме?
Резиденттік вирус — компьютерді іске қосқаннан өшіргенге дейін жүйе жадында тұрақты сақталатын, пайдаланушы әрекеттерін бақылайтын вирус.
Резиденттік емес вирус — жадта тұрақты сақталмайтын, тек зақымдалмаған бағдарламаны тапқанда ғана файлға жазылатын вирус.
Екінші белгі — вирус қайда тығылады? Файлға, жүктеу секторына, Office макростарына немесе желіге орналасуы мүмкін.
.docx, .xlsx ішіндегі макро-кодқа тығылады.| Тип | Қайда тығылады | Мысал |
|---|---|---|
| Файлдық вирус | Іске қосылатын файлдарға (.exe, .com) | Программа файлдары |
| Жүктелетін вирус | Дискінің жүктеу секторына | Компьютер іске қосылғанда алдымен жүктеледі |
| Макровирус | MS Office құжаттарының макростарына | .docx, .xlsx ішіндегі макро-код |
| Желілік вирус | Компьютерлік желілер арқылы таралады | Файлдарды өзгертпейді, желі арқылы ғана жайылады |
.docx немесе .xlsx файлын ашпас бұрын антивируспен тексер.Үшінші белгі — вирус қалай жұмыс істейді және өзін қалай жасырады. Кейбірі файлды өзгертеді, кейбірі желі арқылы таралады, кейбірі заңды программа болып көрінеді.
| Тип | Қалай жұмыс істейді | Ерекшелігі |
|---|---|---|
| Паразиттік вирус | Файл мазмұнын өзгертеді | Оңай анықталады |
| Құрт (Worm) | Желі арқылы өз көшірмесін жасап таралады | Файлдарды өзгертпейді, тек таралады |
| Көрінбейтін вирус (Stealth) | Зақымдалмаған бөліктермен алмастырып жасырынады | Табу өте қиын |
| Мутанттық вирус (Polymorphic) | Шифрлау арқылы өзін үнемі өзгертіп отырады | Антивирус сигнатурасы таба алмайды |
| Трояндық программа | Заңды программа болып көрініп іске қосылады | Өздігінен таралмайды |
Құрт файлдарды өзгертпейді, өз бетімен желі арқылы таралады. Троян сырттай пайдалы программаға ұқсайды, бірақ пайдаланушы өзі іске қосқанда зиянды код жұмыс істейді.
Вирусқа қарсы антивирустық программалар қолданылады. Бірақ олардың бәрі бірдей емес: бірі табады, бірі емдейді, бірі өзгерісті бақылайды, бірі алдын ала ескертеді.
Антивирустық программа — компьютерлік вирустарды анықтауға, зақымдалған файлдарды қалпына келтіруге және зиянды кодтың енуінің алдын алуға арналған программа.
Маңызды ұғымдар: сигнатура — белгілі вирустың код үлгісі; ревизия — алдыңғы күймен салыстыру; фаг — вирусты тауып, файлдан алып тастайтын емші типі.
| Тип | Атауы | Не істейді | Шектеуі |
|---|---|---|---|
| Детектор | Сканер | Белгілі вирус сигнатураларын іздейді | Тек белгілі вирустарды табады |
| Доктор (фаг) | Емші | Вирус жұққан файлды тауып, емдеп қалпына келтіреді | Белгісіз вирусты емдей алмайды |
| Ревизор | Бақылаушы | Дискінің бастапқы күйін есте сақтап, өзгерістерді анықтайды | Орнатуға дейінгі вирусты таба алмайды |
| Сүзгі | Күзетші | Күдікті әрекетті алдын ала хабарлайды | Емдемейді, тек ескертеді |
| Вакцина | Иммунизатор | Файлдың зақымдалуын алдын ала болдырмайды | Қазір сирек қолданылады |
Ревизор ең сенімді деп есептеледі, себебі ол жаңа вирусты да файл өзгерісі ретінде байқай алады. Детектор мен доктор көбіне базаға тәуелді.
Антивирус бар болса да, алдын алу маңызды. Ең күшті қорғаныс — дұрыс әдеттер: сенімді программа, жаңарту, тексеру және резервтік көшірме.
| № | Ереже | Неге маңызды |
|---|---|---|
| 1 | Тек лицензиялы программа орнат | Бейресми сайттардан жүктелген программалар ішінде трояндық код болуы мүмкін |
| 2 | Антивирусты жүйелі жаңарт және тексер | Базасы ескі антивирус жаңа вирустарды таба алмайды |
| 3 | Интернеттен және поштадан келген файлдарды тексер | Спам-хаттар мен бейтаныс сілтемелер — вирустың ең жиі жолы |
| 4 | Деректердің резервтік көшірмесін сақта | Вирус файлдарды жойса да, көшірмесі болса, қалпына келтіруге болады |
Есте сақтау формуласы: ЖАЖР — жаңарту, антивирус, жүктеп алғанды тексеру, резервтік көшірме. Қорғануды үй қауіпсіздігімен салыстыруға болады: сенімді адамды ғана кіргізу, күзет жүйесін жаңарту, кіргенді тексеру және маңызды затты сейфте сақтау.
Бұл тақырып ҰБТ-да анықтама, сәйкестендіру және айырмашылық сұрақтары түрінде кездеседі. Ең жиі сұралатыны: вирустың негізгі мақсаты, резиденттік вирус, троян ерекшелігі, ревизор программасы, макровирус және құрт пен вирустың айырмашылығы.
Міндетті есте сақтау: вирус мақсаты — таралу; ең сенімді антивирус — ревизор; троян өздігінен таралмайды; резиденттік вирус жадта тұрады; макровирус Office файлдарында; құрт файлдарды өзгертпейді.
Зиянды программа — деректерге зиян келтіруге арналған кез келген программа. Компьютерлік вирус — негізгі мақсаты таралу болатын, жасырын кіретін зиянды программа түрі.
Вирустар зақымдау тәсілі, орналасу ортасы және жұмыс алгоритмі бойынша жіктеледі. Антивирустар детектор, доктор, ревизор, сүзгі және вакцина болып бөлінеді. Қорғану үшін лицензиялы программа, жаңарту, файлдарды тексеру және резервтік көшірме қажет.