Антивирустық қауіпсіздік

Malware
Зиянды программа (Malware) — компьютерге, серверге немесе желіде сақталатын деректерге зиян келтіруге арналған программалық жабдықтама.

Вирус
Компьютерлік вирус — компьютерге жасырын еніп, жұмысын тежейтін немесе деректерге зиянын тигізетін шағын программа. Негізгі мақсаты — өзін-өзі көбейтіп таралу.

Вирус жұққанын білдіретін негізгі белгілер:

Компьютердің баяу жұмыс істеуі, жиі тоқтап немесе істен шығуы;
Операциялық жүйені жүктеу мүмкін болмауы;
Файлдар мен бумалардың жоғалуы немесе өзгеруі;
Файл көлемінің немесе санының өзгеруі;
Жедел жад көлемінің кенеттен азаюы;
Экранға күтпеген хабарлама/сурет шығуы;
Дыбыстық сигналдың өздігінен пайда болуы.

Компьютерлік вирустардың жіктелуі

Вирустар орналасу ортасын зақымдау тәсіліне, орналасу ортасына және жұмыс алгоритміне қарай бөлінеді.

Жіктеу белгісі	Түрі	Сипаттамасы
Зақымдау тәсілі	Резиденттік вирус	Компьютер жадында ұзақ сақталады, пайдаланушы әрекетін бақылайды
Зақымдау тәсілі	Резиденттік емес	Жадта тұрақты сақталмайды, тек зақымдалмаған программаны тапқанда жазылады
Орналасу ортасы	Файлдық вирус	Кез келген ОЖ-де іске қосылатын файлдарға (.exe, .com) енеді
Орналасу ортасы	Жүктелетін вирус	Компьютер іске қосылғанда дискінің жүктеу секторларын зақымдайды
Орналасу ортасы	Макровирус	MS Office құжаттарына кіріктірілген макротілде жазылады
Орналасу ортасы	Желілік вирус	Компьютерлік желілер арқылы таралады, файлдарды өзгертпейді
Жұмыс алгоритмі	Паразиттік вирус	Файл мазмұнын өзгертеді, бірақ тез анықталады
Жұмыс алгоритмі	Құрттар (Worms)	Желі арқылы өз көшірмесін жасап таралады
Жұмыс алгоритмі	Көрінбейтін (Stealth)	Зақымдалмаған бөліктермен алмастырып жасырынады, табуы қиын
Жұмыс алгоритмі	Мутанттық вирус	Шифрлау арқылы өзгеріп отырады, табуы қиын
Жұмыс алгоритмі	Трояндық (Троян)	Заңды программа болып көрініп, өздігінен таралмайды

⚠️ Баспалардағы айырмашылық: «Алматыкітап» оқулығында қосымша екі термин кездеседі: «вирус-қақпан» (программа қателіктерін пайдаланады) және «логикалық бомба» (белгілі шарт орындалғанда ғана іске қосылады). Бұл мәліметтер басқа баспаларда кездеспейді.

Антивирус
Антивирустық программа — компьютерлік вирустарды анықтауға, зақымдалған файлдарды қалпына келтіруге және зиянды кодтың енуінің алдын алуға арналған программа.

Антивирустық программа түрлері

Түрі	Қызметі
Детектор программалар	Белгілі вирус сигнатураларын іздейді, тек белгілі вирустарды табады
Доктор программалар (фагтар)	Вирус жұққан файлды тауып, "емдеп" қалпына келтіреді
Ревизор программалар	Дискінің бастапқы күйін есте сақтап, өзгерістерді салыстыру арқылы анықтайды — ең сенімді әдіс
Сүзгі программалар (күзетші)	Күдікті әрекеттерді алдын ала анықтап хабарлайды, бірақ "емдемейді"
Вакциналар (иммунизатор)	Файлдың зақымдалуын алдын ала болдырмайды, қазір сирек қолданылады

Вирустан қорғау шаралары:

Тек лицензиялы программа орнату;
Антивирустық программаны жүйелі түрде жаңарту және тексеру;
Интернеттен, поштадан түскен ақпаратты ашар алдында тексеру;
Деректердің резервтік көшірмесін (backup) сақтау.