Домендік атаулар жүйесі және VPN
Браузерге google.com деп жазасың ба, әлде 172.217.16.142 деген сандар тізбегін жаттап аласың ба? Әрине, атауды есте сақтау әлдеқайда оңай. Дәл осы қолайлылық үшін адамзат IP-адрестердің «артында» тұратын атаулар жүйесін ойлап тапты. Бүгін осы жүйенің қалай жұмыс істейтінін және оған қоса компьютерлерді «бір тілде сөйлестіретін» TCP/IP хаттамасы мен VPN технологиясын үйренеміз.
Интернеттің басында компьютерлер саны аз болды, сондықтан адамдар тікелей IP-нөмірлерді пайдаланды. Бірақ желідегі компьютерлер саны мыңдап өсе бастағанда, әр сайттың нөмірін жаттап жүру мүмкін болмай қалды. Осыдан «нөмірге ат қою» идеясы туды.
Домендік атаулар жүйесі (DNS, Domain Name System) — пайдаланушыға IP-адрес орнына түсінікті атау қолдануға мүмкіндік беретін Интернет қызметі. DNS-сервер компьютер атауларының тізімін және оларға сәйкес IP-нөмірлерді сақтайды.
Мысалы, www.google.kz атауының артында шын мәнінде 173.194.71.94 секілді IP-адрес тұр. Сен браузерге атауды жазғанда, DNS-сервер «аудармашы» болып, атауды сәйкес IP-адреске ауыстырады да, сосын ғана сұрау сол адреске жіберіледі.
Мұны өз көзіңмен тексеруге болады: командалық жолда ping www.icann.net деп жазсаң, экранда сол доменнің нақты IP-адресі шығады (мыс. 192.0.43.22). Егер сол IP-адресті браузердің адрес жолағына тікелей енгізсең — дәл сол сайт ашылады!
Домен (домендік атау) — Интернеттегі әрбір сайттың бірегей, әріптік символдардан тұратын атауы.
Доменнің толық атауы нүктелермен бөлінген деңгейлерден тұрады. Мұнда қызық ерекшелік бар — деңгей оңнан солға қарай есептеледі: ең жоғарғы деңгей ЕҢ ОҢ жақта тұрады. Мысалы, www.smk.edu.kz дегенде:
| Бөлік | Деңгейі |
|---|---|
kz | 1-деңгей (сатып алуға болмайды) |
edu.kz | 2-деңгей |
smk.edu.kz | 3-деңгей |
Жоғарғы деңгейдегі домендер екі топқа бөлінеді: географиялық (елге бөлінген, әдетте 2 әріп) және әкімшілік (қызмет түрін көрсетеді, 3+ әріп).
| Географиялық домен | Ел |
|---|---|
| .kz | Қазақстан |
| .ru | Ресей |
| .uk | Ұлыбритания |
| .de | Германия |
| .cn | Қытай |
| Әкімшілік домен | Мақсаты |
|---|---|
| .com | Коммерциялық ұйымдар |
| .edu | Жоғары білім беру мекемелері |
| .gov | Мемлекеттік мекемелер |
| .org | Коммерциялық емес ұйымдар |
| .net | Интернет жұмысына қатысты ұйымдар |
Қазақстанның ең алғашқы
.kz жоғары дәрежелі ұлттық домені 1994 жылдың 19 қыркүйегінде тіркелген.
2-деңгейлі домен әдетте ақылы (жылдық төлеммен тіркеледі), ал 3-деңгейлі домен көбіне тегін беріледі. Жоғарғы деңгейдегі домен атауы бірегей болуы керек — осылайша домендік жүйе адрестердің қайталанбауына кепілдік береді.
Әртүрлі елдердегі желілер бастапқыда бір-бірінен тәуелсіз, «өз тілінде» дамыды. Оларды біріктіру үшін бәріне ортақ бір «желілік тіл» керек болды.
Протокол — компьютерлік желіде ақпаратты ұсыну, түрлендіру және жіберу стандарты («анықталған желілік тіл»).
Осындай ортақ тіл ретінде TCP/IP қалыптасты — бұл атау екі протоколдың бірігуінен тұрады: TCP (Transmission Control Protocol — тасымалдау протоколы) және IP (Internet Protocol — маршруттау протоколы). TCP/IP үш негізгі жұмысты стандарттайды: деректі пакеттерге бөлу, пакеттерді белгіленген маршрут бойынша жеткізу, және пакеттерді қабылдаушы жақта қайта бастапқы түрге жинау (әрі дұрыс жиналғанын тексеру).
Компания бір қаладан екінші қалаға тарайды делік. Әр филиалдың өз жергілікті желісі бар, бірақ оларды ортақ Интернет арқылы байланыстырсақ, деректер ашық жолмен жүреді — біреу оны тыңдап қалуы мүмкін. Осы қауіпсіздік мәселесін шешу үшін VPN технологиясы қолданылады.
Жеке виртуалды желі (VPN — Virtual Private Network) — жоғары жылдамдықты Интернет үстінде қауіпсіз (сырттан қолжеткізу мүмкіндігі жоқ) логикалық желі құруға мүмкіндік беретін технология.
VPN-нің үш негізгі қолданылу мақсаты бар:
| Мақсаты | Сипаттамасы |
|---|---|
| Интернетке қолжетімдік | Жергілікті желі мен Интернетке екі бөлек арна арқылы қатынау, әрқайсысына жеке қауіпсіздік деңгейі |
| Сырттан қолжеткізу | Үйден немесе іссапардан жұмыс компьютеріне қауіпсіз кіру (VPN-нің басты пайда болу себебі) |
| Сегменттерді біріктіру | Қауіпсіздік деңгейі әртүрлі желі бөліктерін (мыс. қойма мен сату бөлімі) бір-біріне кедергі жасамай байланыстыру |
- DNS — IP-адрестерді есте сақтауға оңай атауларға айналдыратын Интернет қызметі.
- Домен деңгейі оңнан солға қарай есептеледі: жоғарғы деңгей — оң жақта.
- Домендер географиялық (елге қатысты) және әкімшілік (қызмет түріне қатысты) болып бөлінеді.
- TCP/IP — TCP (тасымалдау) мен IP (маршруттау) протоколдарының бірігуі, желілерді байланыстыратын ортақ «тіл».
- VPN — Интернет үстінде қауіпсіз жеке желі құру технологиясы, көбіне сырттан жұмысқа қолжеткізу үшін қолданылады.