Компьютердің ішкі құрылымы

⚠️ Бұл тақырып тек Алматыкітап баспасында бөлек параграф ретінде бар — үстеме материал ретінде қосылған.

Анықтама
Бионика (грек. bion — тіршілік ететін) — жанды табиғаттың ұйымдастыру принциптерін, қасиеттерін, функциялары мен құрылымын техникалық құрылғылар мен жүйелерде пайдаланатын қолданбалы ғылым.

Дербес компьютер — әмбебап техникалық жүйе. Негізгі конфигурация: жүйелік блок, монитор, пернетақта. Жүйелік блоктың ІШІНДЕГІ құрылғылар — ішкі құрылғылар, сырттан қосылғандары — сыртқы құрылғылар.

Жүйелік блоктың ішкі құрылғылары: аналық тақта; процессор; жедел жад; қатқыл дискідегі деректер жинақтауыш; дискжетектер; бейнеграфикалық бейімдеуіш; дыбыстық тақша; желілік тақша; енгізу-шығару порттары; қоректендіру блогы.

Анықтама
Аналық тақша (ағыл. motherboard) — орталық процессор, жедел жад микросхемалары, дыбыстық және бейнекарталар сияқты компьютердің ішкі құрылғылары орнатылатын негізгі тақша. Кейде бас немесе жүйелік тақша деп те аталады.

Аналық тақша мыс өткізгіштер желісімен қапталған: олардың бойымен деректер микросхемалар мен слоттарға жеткізіледі. Сипаттамалары: өлшемі, BIOS, процессор типі, чипсет типі, жүйелік шина жиілігі, кэш-жад өлшемі, жедел жад типі, контроллер, қатқыл диск типі.

Анықтама
Процессор — көптеген жартылай өткізгішті элементтерден тұратын, компьютерде барлық есептеу мен ақпарат өңдеу жұмыстарын жүргізетін электронды микросхема.

Процессор разрядтылығы — оның бір тактіде қанша деректер битін өңдейтіні. Тактілік жиілік — ішкі операциялардың орындалу қарқыны, өлшем бірлігі — Гц (Герц). (Процессор сипаттамалары келесі тақырыпта толық қарастырылады.)

Қоректендіру блогы — компьютерді кернеуі, жиілігі, қуаты белгілі электр энергиясымен қамтамасыз ететін құрылғы. Сымдар түсі кернеуді көрсетеді: сары — +12 В, қызыл — +5 В, қара — 0 В. Қуаты 150–320 Ватт аралығында.

Анықтама
Шина — компьютер құрылғылары арасындағы электрлік сигналдарды басқаратын әрі олар арқылы деректер тасымалдауды жүзеге асыратын жалғастыру арналары.

Шинаның үш түрі: деректер шинасы (екілік разрядтарды параллель жеткізеді), адрестік шина (жад/порт адресін жеткізеді), командалық шина. Стандарттары: ISA, MCA, EISA, SCSI, VLB, PCI, AGP, USB.

Анықтама
Чипсет — орталық процессордың шалғай құрылғылармен деректер алмасу жұмысын жасақтайтын, аналық тақтада орналасқан микросхемалар жиынтығы.

BIOS — аналық тақтада орналасқан, жүйе параметрлерін орнатуға арналған микросхема. Қызметтері: автоматты тестілеу (POST); аппараттық құралдарды баптау; операциялық жүйені дискіден жүктеу; жүйелік үзілістерді қамтамасыз ету. Түрлері: AwardBIOS, AMIBIOS, PhoenixBIOS, UEFI (ең соңғысы).

Анықтама
Сопроцессор — негізгі процессордың қызметтік мүмкіндігін толықтыратын мамандандырылған арнайы процессор. Арифметикалық операциялардың орындалу уақытын 80%-ға дейін қысқартады.

Анықтама
Слот кеңейтілімі — компьютердің аналық тақшасындағы кеңейтілімнің алып-қосу ойығы.

Слот	Қосылатын құрылғылар
AGP	бейнекарта
AMR	модем, дыбыс картасы
CNR	модем, желі картасы, дыбыс картасы
EISA	SCSI, желі картасы, бейнекарта
ISA	желі картасы, дыбыс картасы, бейнекарта
PCI	желі картасы, дыбыс картасы, бейнекарта
SCSI, PCIe	бейнекарта, желі картасы, дыбыс карталары т.б.

Аналық тақтаға қосылатын тақталар: бейнекарта (меншікті бейнежад — VRAM бар), дыбыстық тақта, желілік тақта (Ethernet, Wi-Fi). Ал енгізу-шығару порттары — корпустың алдыңғы/артқы тақтасындағы ажыратқыштар, оларға сыртқы құрылғылар қосылады.