Деректер қорына кіріспе, негізгі түсініктер
Instagram-да миллиондаған қолданушының фотосы, аты, парольі қайда сақталады? Кәдімгі Excel файлында емес — арнайы құрылымдалған «деректер қорында». Бүгіннен бастап V бөлімде осы ақпараттық жүйелердің негізін — деректер қорларын — тереңдетіп үйрене бастаймыз.
Ақпараттық жүйе — пайдаланушыларды қажетті ақпаратпен қамтамасыз ететін аппараттық және программалық құралдар. Оның екі негізгі міндеті: деректерді САҚТАУ және оларға ҚОЛЖЕТКІЗУДІ (іздеу, өзгерту) қамтамасыз ету.
Деректер қоры (ДҚ) — компьютердің сыртқы жадында сақталған, белгілі бір сала туралы арнайы ұйымдастырылған деректер жиынтығы. Әдетте гигабайт, тіпті терабайт көлемінде болады.
Деректер қорына бірнеше талап қойылады: мазмұнның қайталануын болдырмау; тек рұқсаты бар пайдаланушыға өзгертуге мүмкіндік беру; деректердің тұтастығын сақтау; өсіп отыратын көлемге кеңею мүмкіндігі.
Деректер арасындағы байланысты ұйымдастырудың үш түрі бар:
| Түрі | Сипаттамасы |
|---|---|
| Иерархиялық | Элементтер сатылы тізбекте (мыс. Windows файл жүйесі) |
| Желілік | Объектілер бағыттауыш сызықтармен байланысады (мыс. WWW-құжаттар) |
| Реляциялық | Деректер КЕСТЕ түрінде — ЕҢ КӨП тараған түрі |
Реляциялық деректер қоры (ағыл. *relation* — қатынас) — кестелер жиынтығы ретінде ұсынылатын ДҚ. Реляциялық модельді 1970 жылы IBM компаниясының докторы Эдгар Кодд ұсынды. Бағандар — өрістер, жолдар — жазбалар деп аталады.
Реляциялық кестенің қатаң қасиеттері бар: әр кесте бір класс объектіні сипаттайды; бағандар қайталанбайтын атпен; кестеде екі бірдей жол болмайды.
Негізгі кілт — әр жазбаның кестеде БІРЕГЕЙ мәнін беретін, кестелерді өзара байланыстыруға қолданылатын өріс.
Берілді: марка, модель, түс, жыл ақпараты.
Неге бөлек кестеге бөлеміз? Марка/модель/түс атауларын әр автомобиль жазбасында ҚАЙТАЛАП жазудың орнына, сол атауларды БІР РЕТ сақтап, кілт нөмірлері арқылы сілтеме жасаймыз.
- Марка: Марка кілті, Марка (1—Nissan, 2—Honda)
- Түсі: Авто кілті, Түсі (1—Қызыл, 2—Жасыл)
- Автомобиль: Авто кілті, Марка кілті, Модель кілті, Түс кілті, Жылы
Жауабы: деректер қайталанбайды, әр атау бір рет сақталады, кестелер кілт арқылы байланысады.
Деректер қорын басқару жүйесі (ДҚБЖ) — ДҚ құру, ақпаратты жаңарту мүмкіндігін беретін программалық жабдықтама. «ДҚ + ДҚБЖ» кешені — деректер қорының жүйесі деп аталады.
| ДҚБЖ | Сипаттамасы |
|---|---|
| Oracle | Кәсіби, үлкен қосымшалар үшін |
| MySQL | Танымал, ЕРКІН таратылатын ашық код |
| MS Access | Пайдаланушыға ыңғайлы интерфейс |
Деректер қорымен «сөйлесу» үшін арнайы тіл қолданылады:
SQL (Structured Query Language) — реляциялық деректер қорына арналған деректерді басқару тілі. Кестедегі бағандар мен жолдардың нақты орналасу тәртібіне ТӘУЕЛСІЗ жұмыс істейді.
- Деректер қоры — арнайы ұйымдастырылған, үлкен көлемдегі деректер жиынтығы.
- Реляциялық ДҚ — кестелер жиынтығы; өріс міндетті түрде бір типке жатады.
- Негізгі кілт — жазбаны бірегей анықтап, кестелерді байланыстырады.
- ДҚБЖ — ДҚ-мен жұмыс істеуге арналған программа; SQL — реляциялық ДҚ-ны басқару тілі.